Yurtdışı — ülkeler
Terekeme Yaşadığı Yerler
### Şureddin MEMMEDLİ
### Prof. Dr.; Gürcistan uyruklu; Ardahan Üniversitesi öğretim üyesi
### •
01### Gürcistan'da Karapapak Yerleşimleri
02### İstatitik-ansiklopedik Bilgiler
###
### • Tiflis şehrinde
### • Rustavi şehrinde
• Aşağı Kartlı diyarında • Bolnisi ilçesinde • Bolnisi şehrinde • Abdallı köyü • Ağalar köyü • Ayorta (Ağayurd) köyü • Arakel köyü • Arıxlı köyü • Bala Darbaz köyü • Bala Muğanlı köyü • Balıc köyü • Beyteker köyü • Ceferli köyü • Darbaz köyü • Daşdıoğullar köyü • Deller köyü • Demirli köyü • Esmeler köyü • Faxralı köyü • Gülever köyü • Hasanhocalı köyü • İmirhasan köyü • İnseoğlu köyü • Karadaş köyü • Karatikan köyü • Koçulu köyü • Koşaise (Muluxsalı) köyü • Kepenekçi (Kvemo-Bolnis) köyü • Kipircik (Sarımmedli) köyü • Kölayır (Kölagir) köyü • Mığırlı köyü • Molla Ehmedli köyü • Musıprian (Babakişiler) köyü • Poladaur (Çatax) köyü • Samsecris (Şemşiöyü) köyü • Sarallar köyü • Saraçlı köyü • Seneb köyü • Siskala köyü • Şahbuzlu köyü • Zolgevec köyü • Dmanisi ilçesinde • Dmanisi (Başkeçid) şehrinde • Bağcalar köyü • Bezekli köyü • Çopuarllar köyü • Dağ Arıxlı • Dağ Kızılhacılı köyü • Deller köyü • Dunus köyü • Engirevan köyü • Geyliyen köyü • Gora köyü • Gödekdağ köyü • Hamamlı köyü • Hüseynkend (Söyünçay) köyü • Kamerli köyü • Kamışlı köyü • Karabulak köyü • Kızılkilse köyü • Kirovis köyü • Lökcandar köyü • Memişler köyü • Memişli köyü • Ormeşen köyü • Oruzman köyü • Pantiani (Armudlu) köyü • Saca köyü • Salammelik köyü • Seferli köyü • Soğutlu köyü • Sukala köyü • Şahmarlı köyü • Şindiler köyü • Tğispiri (Ormanağzı) köyü • Vake (Karakilse) köyü • Yakublu köyü • Yırğançay köyü • Kardabani ilçesinde • Kardabani şehrinde • Axalşen köyü • Ambartepe köyü • Aşağı Kepenekçi köyü • Birlik köyü • Botanik köyü • Candar köyü • Karacalar köyü • Kalinin köyü • Kosalı köyü • Nazarlı köyü • Poniçala (Soğanlık) köyü • Sertcala-Muğanlı köyü • Tehle köyü • Tezekend köyü • Vaxtangis köyü • Marneuli ilçesinde • Marneuli şehrinde • Ağemmedli köyü • Ağkula köyü • Axlılele köyü • Axlımahmudlu köyü • Alget (Meçidli Görarxı) köyü • Alget (Kür üstü) köyü • Ambarovka köyü • Araplı köyü • Baydar köyü • Baytallı köyü • Beyterefçi köyü • Beyler köyü • Böyük Muğanlı köyü • Burma (Burma Tezekend) köyü • Candar köyü • Daştepe köyü • Demye-Görarxı köyü • Ezizkend köyü • Hacıisekend köyü • Hallavar köyü • Hancığazlı köyü • Hocornu köyü • Hüldere köyü • Xutor-Lecbedin köyü • İlmezli köyü • İmir köyü • Kaçağan köyü • Kasımlı köyü • Kepenekçi köyü • Keşeli köyü • Kırıklı köyü • Kızılhacılı köyü • Kireç-Muğanlı köyü • Kosalı köyü • Kullar köyü • Kuşçu köyü • Kürtler köyü • Lecbedin köyü • Mamayı köyü • Molla oğlu köyü • Sabirkend köyü • Sadaklı köyü • Saral köyü • Sarvan köyü • Seyidkocalı köyü • Sop köyü • Şülever kasabası • Tekeli köyü • Tezekend (Görarxı Tezekend) köyü • Ulaştı köyü • Yenikend (Kaya kocalı) köyü • Tetricğaro ilçesinde • Göhnar (Köhnar) köyü • Napilnar (Nebililer) köyü • Kosalar köyü • Şıklı köyü • Zalka ilçesinde • Ercivan-Sarvan köyü • Gödekler köyü • Kızılhacılı-Çölyan köyü • Minasazkend köyü • Tecis-Culuxlu köyü • Kaxet diyarında • Axmeta ilçesinde • Arxiloskali köyü • Kasriscğali köyü • Dedopliscğaro ilçesinde • Lenovka köyü • Lagodex ilçesinde • Gencele köyü • Kabal köyü • Karacalar köyü • Uzuntala köyü • Sagareco ilçesinde • Düzeyrem köyü • Karabağlı köyü • Kazlar köyü • Keşeli köyü • Kombor köyü • Lembeli köyü • Paldı (Baldo) köyü • Tüller köyü • Yor-Muğanlı köyü • Telavi ilçesinde • Karacalar köyü • Şida (iç) Kartli diyarında • Gori ilçesinde • Levitana (Zezman) köyü • Tedosminda • Kareli ilçesinde • Kareli şehrinde • Ağara kasabası • Kvenatkosa köyü • Kaspi ilçesinde • Axalkelek köyü • Axalsopeli (Tezekend) köyü • Çengiler köyü • Ferma köyü • Xidiskğuri (Köprü kulağı) köyü • Kaloubani köyü • Kvemo-Handaki köyü • Mikelcğaro (Çele) köyü • Sakadakiano (Tat uşağı) köyü • Msxeta-Mtianeti diyarında • Msxeta ilçesinde • Ağaiani (Adıgözeloğullar) köyü • Agaraki köyü • Codoret köyü • Msxaldidi köyü • Muxran (Mollalar) köyü • Sixizdziri (Cömberli) köyü • Telovan köyü
### • TBİLİSİ (TİFLİS) ŞEHRİNDE – Gürcistan'ın başkenti. Yüzölçümü: 121 km². Nüfusu: 1989'da 1.095.500 kişi, 2002'de 1.081.679 kişi. 1936'ya kadar Tiflis adlanmıştır. Ortacala, Şeytanbazar, Meydan, Xarpux, Bezekli Hamam, Cuma Mescidi, Tekle kervansarayı, Müslüman mezarlığı, Köroğlu kayası, Saburtala, Cırtdağan, Çaylak, Narın Kala (onun İsfahan, Tebriz burçları), Gence kapısı, Baskallar, Şıklı, Şaxtaxtı, Seyitler, Müçtehit, Avcala, Petroluluk yer adları atalarımızın ruhunu yaşatmaktadır. Burada 730 yılında mescit dikildiği hususunda bilgi var. Bir mescit 15. yüzyılda Akkoyunlu sergerdesi Halil Bey Bektaşi tarafından (Bektaşiye mescidi), diğer mescit 1522'de Şah İsmail tarafından (Aliye mescidi), daha bir mescit 18. yüzyılın 20. yıllarında Osmanlılar tarafından inşa edilmişti.
Şah Abbas mescidi 1949'da uçurulmuştur. Tiflis Cuma mescidi Müslümanların hizmetindedir. Tiflis'i 12. yüzyıl Azeri şairi Genceli Nizami «Cennet bezekli güzel toprak», 18. yüzyıl şairi Molla Penah Vakıf «dünya yerinin cenneti» vasıf etmişler, 20. yüzyıl başlarının yazarı Abdulla Şaik doğma şehri «elvan kanatlarını geniş açmış tavus kuşuna» benzetmişti. A. Bakühanlı, M. F. Axundzade, M. Ş. Vazeh, M. C. Memmedkuluzade, Ö. F. Nemanzade, H. Cavid, şarkıcılar Allahverdi, Sadık, Settar, Bülbülcan vb burada yaşayıp-yaratmışlar. Tiflis'te Türk Tiyatrosu faaliyet göstermişti, Azeri Türkçesinde ‘Ziya’, ‘Keşkül’, ‘Şarki-Rus’, ‘Molla Nesreddin’, ‘Yeni Fikir’, ‘Sovyet Gürcistan'ı’ gazetelerimiz, dergilerimiz yayınlanmıştı, Türk pedagoji meslek yüksekokulu olmuştu.
Tiflis doğumlu ünlülerden: devlet hadimleri Elimerdan Bey Topçubaşov, Neriman Nerimanov, Ahund Yusuf Talıbzade, yazar Abdulla Şaik, ünlü oyuncular Mustafa Merdanov, Eli Kurbanov, Möhsün Senani, İbrahim İsfahanlı, müzikçiler Niyazi, Reşid Behbudov, bilim insanları İsmail Hüseynov, Elekber Kuluyev, Meksud Eliyev, İsa Kerimov, Teymuraz Ceferli, Zemfira Verdiyeva, Dilara Eliyeva, Elçin Memmedov, emek kahramanı Akif Ceferov, toplumsalcı Hesen Hesenov vb. Nebatat bağındaki hıyabanda M. F. Axundzade'nin, M. Ş. Vazeh'in mezar üstü abideleri, F. Xoyski'nin, H. Ağayev'in büstleri, İ. İsfahanlı'nın evi karşısında büstü koyulmuştur. Bakü, Vazeh, Axundov, İsfahanlı sokakları, İstanbul oteli var.
Cuma Mescidi, Azerbaycan Kültür Merkezi, Azerbaycan Drama Tiyatrosu, ‘Gürcistan’ gazetesi, M. F. Axundzade'nin, N. Nerimanov'un, M. C. Memmedkuluzade'nin ev-müzeleri, Tiflis Devlet Üniversitesi'nde Türkoloji bölümü, 73 sayılı Azerbaycan okulu ve 64 sayılı okulun Azerbaycan bölümü var. Burada dünyevi okulumuzun tarihi 1847–1849 yıllarındandır. Tiflis'te Türklerin sayısı 1835'te 723 kişi, 1876'da 2310 kişi, 1897'de 5557 kişi, 1902'de 6635 kişi, 1922'de 3255 kişi, 1939'da 5874 kişi (% 1,1), 1959'da 9560 (% 1,4), 1979'da 12852 (% 1,2), 1989'da 17968 (% 1,5), 2002'de 33751 (% 1,3) gösterilir.
## •
## • RUSTAVİ ŞEHRİNDE – Kvemo (aşağı) Kartli diyarının inzibati merkezi, cumhuriyet tabiliğinde şehir. Yüzölçümü: 60,6 km². Nüfusu: 1989'da 183.200 kişi, 2002'de 116.384 kişi, 2008'de 135.000 kişi. Kür nehrinin her iki kıyısında, Yağlıca dağlarının kuzey yamaçlarında, Tiflis'ten 11 kilometre güney-doğuda, Tiflis–Bakü demiryolunun, Tiflis–Sınık köprü karayolunun kenarında. Ezeli tarihi kaynaklarda şehrin adı Vostanşehir veya Bostanşehir gibi anılır. Rustavi adı Sulhan-Saba Orbeliani'ye göre, Arap sözüdür, güney demektir, Tiflis'in güneyinde yerleşik olduğu nedeniyle böyle adlandırıla bilerdi. 1944'ten itibaren onarılmış, çağdaş şehre dönüşmüştür, 1948'den şehir statüsü taşımaktadır. Burada Azerilerin sayısı: 1979'da 7.443 kişi (% 5,7), 1989'da 11.576 (% 7,3), 2002'de 14.993 kişi (% 4,3). 7, 12 sayılı okullarda Azeri bölümleri var.
## •
### • KVEMO (aşağı) KARTLİ DİYARINDA – Ülkenin doğu kısmındadır. Kadim devirlerde buranın adı Bördüzü, Kurdbasar çölü, ortaçağlarda Borçalı hanlığı, sultanlığı, mezrası (kazası) şeklinde geçer. Şimdi Kvemo (aşağı) Kartli adıyla diyar yönetim birimidir. Yönetimi Rustavi şehrindedir. Arazisinden Kür, Xram, Alget, Debed, Maşaver, vb çaylar akar, Tiflis–Bakü, Tiflis–İrevan karayolları, Tiflis–Bakü, Tiflis–Revan demiryolları geçer. Hudutları: doğudan Sagareco ilçesi ve Azerbaycan Cumhuriyeti; güneyden Azerbaycan ve Ermenistan; batıdan Ninosminda ilçesi; kuzeyden Msxeta, Gori, Borjom ilçeleri. Karapapak Türklerinin daha çok, toplu yaşadıkları Marneuli, Kardabani, Bolnis, Dmanisi, Tetricğaro, Zalka ilçelerini kapsar. Yüzölçümü: 6,5 bin km². Nüfusu: 2002'de 497.530 kişi, Karapapaklar 224.606 kişi (45,1% ). Diyarın köy ahalisinin yüzde 62,5'i Karapapaklardır. Diyarın 348 köyünden 147'sinde soydaşlarımız meskundurlar. 2006'da diyarda 148 Azeri dilli okulda 28.743 öğrenci, 3332 öğretmen olmuştu.
## •
## • BOLNİSİ İLÇESİNDE – Ülkenin güney-doğusunda. 1917'ye kadar Tiflis vilayetinin Borçalı kazasına, 1929'a kadar Gürcistan SSC'nin Lüksemburg ilçesine dâhil olmuş, 1929'dan Lüksemburg ilçesi statüsü almıştı, 1947'den Bolnisi ilçesi adlanmaktadır. 1963–1966 yıllarında Marneuli, Dmanisi ilçelerini de kapsamıştı, 1966'da şimdiki sınırlar çerçevesinde Bolnisi ilçesine dönüşmüştü. Hudutları: güneyde Ermenistan, batıda Dmanisi ilçesi, doğuda ve güney-doğuda Marneuli ilçesi, kuzeyde Tetricğaro ilçesi. Arazisinden Xram, Maşaver çayları akar, otoyolu, demiryolu geçir. Yüzölçümü: 804 km², o cümleden tarım alanı 390 km². Temel kazıntı zenginliyi barit, tüf, Madneuli yatağıdır.
Ekonomisinin esasını tarımcılık, o cümleden üzümcülük, sebzecilik, erken kartofculuk (patatesçilik), hayvancılık oluşturur. Nüfusu: 1989'da 67.400 kişi, 2002'de 74.301 kişi (her km²'e 92,4 kişi; ülke ahalisinin % 1,7). Merkezi: Bolnisi şehri. Karapapaklar 1979'da 45.914 kişi (% 66,9), 1989'da 53.808 (% 66), 2002'de 49.026 kişi (köy ahalisinin % 85'i), 2006'da 51600 kişi. İlçe gazetesi (1990'a kadar “Kalaba Bayrağı”, şimdi “Bolnisi”) Azeri Türkçesinde de yayımlanmıştır. 1 şehir, 2 kasaba, 11 köy meclisi, 45 köy var. 37 köyün nüfusu tam Karapapaklardır. Soydaşlarımız Kvemo-Bolnisi (Kepenekçi), Faxralı, Saraçlı, Arıxlı, Darbaz, Koçulu, Abdallı, Daşdıoğullar, Demirli, Gülever, Koşabilse, Mığırlı, Musoprian, Müşeven, Karadaş, Karatikan, Hasanhocalı, İmirhasan, Kölagir, Esmeler, Molla Ehmedli, Bala Muğanlı, Berteler, Ceferli, İnseoğlu, Şemşiöyü, Siskala (Saalıoğlu), Sarallar, Zol-Göyec, Kipircik, Ağalar, Şahbuzlu köylerinde tamamıyla, Kazret, Tamaris kasabalarında, Arakel, Akyurt, Seneb, Poladaur köylerinde Gürcülerle beraber yaşarlar. 1990 yıllarında Türk köy adları değiştirilmeye ceht gösterilmiştir, o cümleden: Abdallı – Cavşaniani (Cavşanlı), Arakel – Zezvnar, Arıxlı – Nahidur (Anahatır), Bala Muğanlı – Parizi (Pehriz), Ceferli – Samtredo, Daşdıoğullar – Muxran, Demirli – Hahalacvar, Esmeler – Mcğnet, Faxralı – Talaver, Yukarı Gülever – Cipor, Aşağı Gülever – Keta (Gedi), Hasanhocalı – Xidiskğuri (Köprü kulağı), İmirhasan – Savanet, İnseoğlu – Zemo-Bolnis, Kölagir – Surtav, Karadaş – İcri, Koçulu – Çapala, Koşaise – Arkevani, Mığırlı – Vanat, Molla-Ehmedli – Hataveti, Babakişiler (Musaprian) – Potshveriani, Sarallar – Zvaret, Saraçlı – Mamhut, Siskala – Creş. 39 Azeri okulu ve bu okullarda 5830 öğrenci, 799 öğretmen olmuştu.
• BOLNİSİ ŞEHRİNDE – Maşaver çayının sol kıyısında, Tiflis'ten 63 km güney-batıda, Tapan dağının güneyindedir. Yekaterinenfeld, sonra Lüksemburg, 1943'te Almanlar buradan sürgün edilenden sonra Bolnisi adlanmıştır. 1967'den şehirdir. Buradan 742 Karapapak ailesi) 1990–1991 yıllarında Azerbaycan'a göç etmişlerdi. Şimdi az sayıda (cemi 2 aile) Karapapak bulunuyor.
## • ABDALLI köyü – Maşaver çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 11 km batıda, otoyolunun kenarında, rakımı 620 m. Yakındaki kaya üstünde kaleyi Köroğlu Kalası adlandırırlar. Abdallı yer adı kadim Ağ Hunlar sayılan Abdal taifesiyle ilgilendirilebilir. Nüfusu: 1870'te 216 kişi; 1918'de 253 kişi; 1926'da 40 ailede 232 kişi; 2002'de 232 ailede 829 kişi, 2006'da 185 ailede 800 kişi. Okul 1927'de açılmıştı. Ortaokul (2005'te 13 sınıfta 136 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: toplumsalcılar Memmed Memmedov, İsfahan Şamilov, eğitimci Kemal Nebiyev vb.
## • AĞALAR köyü – Bolnisçay'ın kıyısında, ilçe merkezinden 8 km güneydedir. Nüfusu: 2002'de yaklaşık 100 kişi. Ana okul (2005'te 3 sınıf) faaliyettedir.
## • AYORTA (Akyurt) köyü – Maşaver çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 12 km batıdadır, rakımı 720 m. Ayorta denir. Bu toponim Ağa Yurdu deyimiyle yahut Türk dillerindeki aga (büyük kardeş) ve yurt kelimeleriyle ilgilendirilir. 5.–8. yüzyıllara ait iri dörtken taşlarla örülmüş kilse aşikarlaşmıştır. Nüfusu: 1886'da 17 ailede 110 kişi; 1918'de 215 kişi; 2002'de 286 ailede 1174 kişi, 2006'da 260 ailede 1073 kişi. Okul 1922'de açılmıştır. Ortaokul (2005'te 11 sınıfta 144 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: âlim, Gürcistan'da Azeri matbuatının araştırıcısı Razim Memmedli, eğitimciler Eli Memmedov, Nofel Memmedov, hukuk-muhafezeciler Abdulla Memmedov, Hacı Memmedov, toplumsalcılar Vagif Mustafayev, Veysel Memmedov vb.
## • ARAKEL köyü – Gedi çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 14 km batıdadır, rakımı 710 m. Nüfusu: 1870'te 6 ailede 40 kişi; 1918'de 176 kişi; 2002'de 450, 2006'da 201 ailede 726 kişi. Ana okul var. Ünlü kişileri: âşık Müslüm, âlim Vagif İsrafilov, hekim Şaliko, Bayram, Handem Handemov vb.
## • ARIXLI köyü – Xram çayının sağ kıyısında, Marneuli–Bolnis otoyolunun kenarında, ilçe merkezinden 15 km doğudadır, rakımı 420 m. Uzmanlara göre, Oğuz'un veziri Ata Erkil'in, Kıpçakların Arık taifesinin, Orta Asya'da Kıpçak Karakalpaklarda şimdi de var olan Arık kavminin adını yansıta biler. (16. yüzyılda salnameci Şemseddin Bitlisi Gürcistan'da Arux taifesi hususunda bahis etmişti). Bir kaç kazı meskeni aşikarlaşmıştır. Milattan önce 5.–4. binyılları kapsayan meskende dökme palcıktan daireli mühre damlar, maralın şaheli boynuzundan nakışlı alet, çıngıldan güneşe, aya benzer biçimde kadın-ana başı heykelciyi, kilden öküz heykelciyi, milattan önce 3. binyılında yayılmış Kür–Araz arkeoloji medeniyetine ait meskende çıngıldan insan yüzü tasvirli figür aşikarlaşmıştır.
Milattan önce 2.–1. binyıllara ve milattan önce 9.–7. yüzyıllara ait edilen meskende, kuzeyindeki kayalı yarganda bulunmuş tunçtan ok uçlarını, kemik ve demir üzengileri, tunç bıçak uçlarını Gürcü uzmanlar o vakit buralarda Türk dilli Bozer, Sak aşiretlerinin yayılmağıyla ilgilemiştir, şu maddi medeniyet abidelerinin bir kısmını Sak tipli hesap etmişler. Köyde 10.–13. yüzyıllara ait yüze çıkarılmış iki pencereli ibadet ocağı, onun içinde kuyu mezar (merhum yüzü doğuya defin edilmiş), taş sanduka tabutlar, sekiz odalı yaşayış binasının, açık hamamın kalıkları, çok renkli ve sade sahsı kaplar önemlidir; Gürcü kazıbilimcileri (Manana Sinauridze vb.) böyle kanaattedirler ki, şu yerde şehir varmış, nehrin yüksek kayalı sağ kıyısında kale, aşağıda her iki kıyısında yaşayış meskenleri yerleşirmiş; kilse de, mezar da, başka kazı örnekleri de Kıpçak tiplidir.
Nüfusu: 1870'te 137 ailede 918 kişi; 1918'de 1588 kişi; 1926'da 306 ailede 1585 kişi; 2002'de nüfus sayımının sonucuna göre, 1313 ailede 4876 kişi (2407 bay, 2469 bayan), 2006'da 1357 ailede 4942 kişi. Okul 1901'den faaliyettedir, şimdi ortaokul (2005'te 30 sınıfta 772 öğrenci) onun kurucusu Gori seminaryumunun mezunu Hüseyn Efendiyev'in adını taşır. Ünlü kişileri: halk kahramanları Aliağa (19. yüzyıl), Koxalı Hacıxalıl ağa, seminaryum mezunları Sireceddin, Ziyeddin, Baheddin Efendiyevler, Murtuz, Ziya bey Efendiyevler, şaire Xınalı Xanım, aksakallar Ziya Efendi, Hüseyn Efendi, Hacı Mahmud Efendi, Hacı Nuru, Molla Bayram, Zaman Ağa, Osman Ağa, Yolcu Nebi oğlu, Uzunbaşoğlu Mehemmed, Mahmud Kuluyev, Mehralı Celilov, emek kahramanı Hürü Yehyayeva, profesörler Mahmud Karibov, Veysel İsayev, Bayram Hacıyev, Akif Bayramov, Nizami Mustafayev, eğitimciler Celal Ayvazov, Mehemmed Yolcuyev, Nebi Yolcuyev, Mustafa İsmailov, Şahbeddin Celilov, Hacı Hacıyev, Mürsel İsayev, Mahmud Mustafayev, eğitimci Mustafa Aslanov, hukuk-muhafezeci Mehman Mehmanov, kahraman asker Zöhrab Yunusov, toplumsalcılar Mehemmed Osmanov, Nurkalem Memmedov, Ramiz Yusifov, Rza Kurbanov, Memmed Yusifov, Musa Tanrıverdiyev, Şükür İsmailov, hekimler İdris İsmailov, Ayvaz İsayev, İfrat İdrisov, Beşir Mustafayev, gazeteci Rasim Arıxlı vb.
## • BALA DARBAZ köyü – Faxralı'nın yakınlığında küçük köy. Nüfusu: 2002'de 40 kişi.
## • BALA MUĞANLI köyü – Borçalı çökeğinde (ovasında), ilçe merkezinden 20 km doğuda, Marneuli–Bolnis otoyolunun kenarındadır, rakımı 410 m. Çok sayılı adaşları gibi, kadim Midya'da temel kavimlerden biri olmuş Muğ, Muğan taifelerinin adıyla ilgilidir. Yakındaki kazı meskeni erken tunç devrine ait edilir ve taş serdabe içinde Kür-Araz medeniyetine ait taştan, kilden süslü-nakışlı kaplar bulunmuştur. Nüfusu: 1803'te 16 ailede 65 kişi; 1870'te 25 ailede 168 kişi; 1926'da 65 ailede 198 kişi; 2002'de 274 ailede 1205 kişi (600 bay, 605 bayan), 2006'da 278 ailede 1250 kişi. Okul 1921'de açılmıştı. Ana okul (2005'te 10 sınıfta 170 öğrenci) var. Ünlü kişileri: savaş kahramanı Xan Memmedov, sine defter Mesme Alı kızı, aksakal Mehemmed Memmedov, âşık Eli Kamberov, şair Vilayet Rüstemzade, âlim İbadet Mövleli, toplumsalcılar Kemandar Memmedov, Abbas Abbasov, Aydın Memmedov, hayırsever Tofig Eliyev, şairler Bextiyar Rüstemzade, Esmira Memmedova vb.
## • BALIC köyü – Ükenger çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 21 km güneydedir. Orta yüzyıllara ait koç, at heykelcikleri aşikarlaşmıştır. Gürcülerin yanı sıra, az sayıda Karapapak yaşar.
## • BEYTEKER (Berteler) köyü – Rakımı 810 m. Toponim Sakların, Bulgarların tiresi Teke taifesinin, Kıpçaklardaki Tek taifesinin adını yansıta bilir. Nüfusu: 1870'te 8 ailede 54 kişi; 1918'de 110 kişi; 1926'da 22 ailede 123 kişi; 1886'da 9 ailede 79 kişi; 2002'de 65 ailede 289 kişi (147 bay, 142 bayan), 2006'da 59 ailede 300 kişi. Okulun tarihi 1937'dendir. Ortaokul (2005'te 9 sınıfta 46 öğrenci) var.
## • CEFERLİ köyü – Maşaver çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 7 km doğudadır, rakımı 430 m. Toponim Oğuz-Türkman soylu veya Kıpçakların Kazah taifesine mensup ilin adını yansıtır. Nüfusu: 1870'te 7 ailede 47 kişi; 1918'de 109 kişi; 1926'da 37 ailede 144 kişi; 2002'de 144 ailede 541 kişi (262 bay, 279 bayan), 2006'da 126 ailede 545 kişi. Ana okul faaliyettedir. Ünlü kişileri: profesör Semaye Ehmedova, eğitimciler Emir Ehmedov, Eleddin Ehmedov vb.
Osmanlı kahramanıMihralı Bey
## • DARBAZ köyü – Gedi çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 23 km batıdadır, rakımı 820 m. 1536 yılı belgelerinde Darbasçala köy adına rastlarız. Darbaz denir. Nüfusu: 1870'te 72 ailede 483 kişi; 1918'de 2872 kişi; 1926'da 208 ailede 1144 kişi; 2002'de 847 ailede 3743 kişi, 2006'da 837 ailede 3600 kişi. Okulun tarihi 1919'dan başlar. Ortaokul (2005'te 13 sınıfta 267 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: Osmanlı'da meşhur olmuş kahraman Mehralı Bey, aksakal Alı Ehmedoğlu, Alı Orduxanov, şair Mirze, sarkarda Ayvaz İsmailov, İskender Ellezov, bilim insanları Mehemmedeli Memmedov, Meded Çobanov, Ferman Gülmemmedov, Valeh Hacıyev, Murtuz Memmedov, Fazıl Bextiyarov, Fexri Hacıyev, şair Rafik Hümmet, “Gürcü–Azerbaycan Dilleri Paralelleri” kitabının yazarı Meher Kahramansoy, “Çağdaş Borçalı Edebi Mektebi”, “Borçalı Âşıkları” kitaplarının yazarı Müşfik Çobanlı, gazeteci Musa Çobanlı, hekimler Gülehmed Gülehmedzade, Semed Çobanov, hukuk-muhafezeci Reşid Hacıyev, toplumsalcılar Hacımemmed Hacıyev, Ellez Memmedov, Novruz Memmedov, Nadir Ehmedov, Nadir Abbasov, eğitimciler Müseyib Kamberov, Süleyman Hacıyev, hayırsever Ziya Abbasov vb.
## • DAŞDIOĞULLAR köyü – Maşaver çayının sol kıyısında, otoyolunun kenarında, ilçe merkezinden 12 km doğudadır, rakımı 430 m. Toponimin Deşti-Kullar, Daşlı-Kullar, Deşti-Oğullar anlamları var. Bulgarların Kıpçak tiresi Kollar, Alban taifesi Keller, Kıpçak-Karapapaklar içindeki Kul taifesi ile ilgili ola biler. Köyün adı 19. yüzyıl belgelerinde Ağbabalı gibi de geder. Nüfusu: 1870'te 25 ailede 168 kişi; 1918'de 180 kişi; 1926'da 40 ailede 184 kişi; 2002'de 279 ailede 893 kişi (445 bay, 448 bayan), 2006'da 279 ailede 900 kişi. Okul 1924'dendir. Ortaokul (2005'te 11 sınıfta 240 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: emek kahramanları Emirxan Abbasov, Xeyransa Mehdiyeva vb.
## • DELLER (Müşevan) köyü – Maşaver çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 14 km batıdadır, rakımı 750 m. Deller veya Aran Deller denir. Türk kökenli Tele taifesinin adını yansıtır. Bu taife Kölayır köyündeki Deller nesliyle genetik akrabadır. 10.–11. yüzyıllara ait küçük boyutlu salon biçimli kilse aşikarlaşmıştır. Pir denilen yerdeki mezar üstü taşta keman, saz çalıp-okuyan âşık tasviri dikkati çeker. Nüfusu: 1870'te 7 ailede 47 kişi; 1918'de 198 kişi; 1926'da 53 ailede 314 kişi; 2002'de 290 ailede 1194 kişi (607 bay, 587 bayan), 2006'da 246 ailede 1200 kişi. Okulun tarihi 1931'dendir. Temel okul (2006'da 9 sınıfta 142 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakallar Hüseyn İmamoğlu, Alı Sarı oğlu, Yahya Memmedoğlu, Semed Süleyman oğlu, Vekil Sarıyev, Elimeded Muxtarov, zurnacı Söyün, âşıklar Murad Kövrek, Ehed, Eli, Bafeli, şair Elixan Yehyaoğlu, hayırsever Eldeniz Yehyaoğlu, âlimler Elican Sarıyev, şair İbrahimxelil Tamıyev, Şamo İsrafilov vb.
## • DEMİRLİ köyü – Gedi çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 21 km batıdadır, rakımı 800 m. Nüfusu: 1918'de 109 kişi; 1926'da 20 ailede 109 kişi; 2002'de 95 ailede 359 kişi (172 bay, 187 bayan), 2006'da 96 ailede 350 kişi. İlkokul 1932'de açılmıştı. Temel okul (2006'da 9 sınıfta 66 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakallar Meded İbrahimov, Nebi Karallı, eğitimciler Celal Osmanov, Hemid Şabanov, hukuk-muhafezeciler Tofik Şahbazov, Rasim Şahbazov, toplumsalcılar Nebi Şahbazov, Ejder Memmedov, bilim insanları Enver Şabanov, İbad Ehmedov, Elövset Osmanlı vb.
## • ESMELER köyü – Maşaver çayının sol kıyısında, otoyolunun kenarında, ilçe merkezinden 7 km doğudadır, rakımı 450 m. Nüfusu: 1870'te 6 ailede 40 kişi; 1918'de 66 kişi; 1926'da 8 ailede 43 kişi; 2002'de 91 ailede 286 kişi, 2006'da 91 ailede 268 kişi. Ana okul (2005'te 4 sınıfta 9 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: âlimler Şakır Xelilov, Kemal Gülmemmedov vb.
## • FAXRALI köyü – Talaver çayının kıyısında, ilçe merkezinden 19 km doğudadır, rakımı 560 m. Kadim abideler, mezar üstü yazılar, 17. yüzyılın yadigarı mescit dikkati çeker. Nüfusu: 1870'te 170 ailede 1139 kişi; 1926'da 470 ailede 2321 kişi; 2002'de, 1447 ailede 6891 kişi (3255 bay, 3636 bayan), 2006'da 1568 ailede 6784 kişi. Okul 1919'da açılmıştı. Ortaokul (2005'te 26 sınıfta 563 öğrenci), iki temel okul (2005'te uygun olarak 17 sınıfta 267 öğrenci ve 10 sınıfta 143 öğrenci) faaliyettedirler. Borçalı'da saz-söz, din, eğitim ocaklarından biridir. Ünlü kişileri: şairler Fatma Alı kızı, Polad, İveyler Allahverdi, Güller Peri, Güller İsmail, Kerbelayı Molla Alı, Miskin Nebi, din hadimleri Şeyx Kurban, Şeyx Selim, Şeyx İskender, Şeyx Bineli, eğitimciler Koxalı Hacı Gazi Elesger, Mirze Rza Elizade, Habib Elizade, Mirze Seyfulla, Penah Mahmudov, aksakallar Tehmezkulu Dünyamalıoğlu, İman Tehmezkulu oğlu, Oruç Ağa, Hacı Memmedeli, Hacı Hesen, Hacı Molla Oruç, Hacı Hemid Kerimov, Musa Hagverdioğlu, Şerif Budagov, Mehralı Hesenov, Aslan Eliyev, yiğitler Kara Namaz, Kaçak Rüstem, Çerçi oğlu Hümmet, Deli Eyub, şairler Şaban, Kebleyi Kara, Hüseyn, Sekine Almemmedli, Kerbelayı İbrahim, İsmail Güller, Eli Sengerli, Memmedeli Ellezov, Semender Memmedov, âşıklar Sarvan Bayram, Dünyamalı, Mürsel, profesörler Şamil Kurbanov, Oruç Piriyev, Şemistan Mikailov, Namaz Bedelov, Eli Hüseynov, Hüseynkulu Memmedov, Tahir Penahov, İbrahim Elizade, Şamil Oruçov, Polad Poladov, Vakıf Nebiyev, Eflatun Hesenov, Kurban Kasımov, Eli Elizade, emek kahramanları Ayvaz Memmedov, Hesen Kurbanov, Uğurlu Hüseynov, gazeteciler Hacı Hesenov, Memmed Memmedov, Dünyamalı Bayramov, Eflatun Amaşov, şair-gazeteci Reşid Faxralı, folklorcu Elhan Memmedli, hukuk-muhafezeciler Baheddin Hesenov, İsaxan Aşırov, sanatçılar Hesen Hesenov, Eleddin Hesenov, uşu-sanda üzere dünya şampiyonu Canpolad Budagov, toplumsalcılar Aydın Kurbanov, Abbas Abbasov, eğitimciler Cümşüd Gülmemmedov, Seyyad Allahverdiyev, hekim Semed Memmedov vb.
Miskin Nebi'nin, Şair Şaban'ın şiir kitapları, Faxralı şairlerinin eserlerinden ibaret “Faxralı Tek Ağır Élim Var Menim” toplusu, Hüseynkulu Memmedli'nin “Görüm Faxralı'nın Biri Olsun Beş”, Reşid Faxralı'nın “Oğuz Éli Faxralı” kitapları önemlidir.
## • GÜLEVER köyü – Gedi çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 17 km batıdadır, rakımı 810 m. Bulgarların Kıpçak tiresi Kollarla, Alban taifesi Kellerle, Kıpçak-Karapapaklar içindeki Kul taifesi ile bağlılığını düşünmek mümkündür. İki kısma bölünür: Yukarı Gülever [Cipor] ve Aşağı Gülever [Gedi–Keta]. Nüfusu: 1870'te Yukarı Gülever'de 7 ailede 47 kişi, Aşağı Gülever'de 7 ailede 47 kişi; 1918'de Yukarı Gülever'de 155 kişi, Aşağı Gülever'de 218 kişi; 1926'da Yukarı Gülever'de 39 ailede 231 kişi, Aşağı Gülever'de 28 ailede 153 kişi; 2002'de Yukarı Gülever'de 117 ailede 522 kişi, Aşağı Gülever'de 173 ailede 698 kişi, 2006'da Yukarı'da 117 ailede 500 kişi, Aşağı'da 150 ailede 781 kişi. Köyde (Yukarı Gülever'de) ilkokul 1930'da açılmıştı. Şimdi Yukarı Gülever'de ana okul, Aşağı Gülever'de ortaokul var. Ünlü kişileri: toplumsalcı Müseyib Mirzeyev, eğitimciler Mustafa İsayev, Feremez Mehdiyev, Ziyadxan Namazov, Feremez Celilov, profesörler Eliyar Namazov, Kerim Memmedov, Gürcistan'da Azerice şivelerinin araştırıcısı Teymur Karayev, vb.
## • HASANHOCALI köyü – Maşaver çayının sol kıyısında, Marneuli–Bolnis şose yolunun kenarında, ilçe merkezinden 13 km doğu semttedir, rakımı 430 m'dir. Nüfusu: 1803'de 22 ailede 76 kişi; 1870'te 21 ailede 141 kişi; 1918'de 180 kişi; 2002'de 264 ailede 846 kişi (437 bay, 409 bayan), 2006'da 258 ailede 794 kişi. Okul 1921'den faaliyettedir. Ana okul var. Ünlü kişileri: eğitimciler Ramiz Memmedelizade, Meherrem İsmailov, şair Behram Mehdi, vb.
## • İMİRHASAN köyü – Maşaver çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 13 km doğuda, Tiflis–Kazret demiryolunun kenarındadır, rakımı 470 m. Köyün adı ezel kaynaklarda Mirasan-Durğaya anılır. Bu toponimin Oğuzların Eymur / Eymir taifesinin yahut Kıpçaklar içinde, Nogaylarda var olmuş İmir taifesinin adıyla ilgili olduğu düşünülür. Nüfusu: 1870'te 50 ailede 315 kişi; 1926'da 104 kişi; 2002'de 437 ailede 1717 kişi (835 bay, 882 bayan), 2006'da 395 ailede 1720 kişi. Okulun tarihi 1921'dendir. Ortaokul (2005'te 18 sınıfta 267 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: emek kahramanları Koca Fetullayev, Tamam Bayramova, Abbas İsmailov, profesörler Mahmud Allahverdiyev, İsfendiyar İsmailov, eğitimci Fezleddin Kuluyev, âşık Sedi Merdanov vb. Nesimi Enver'in “Borçalı'da Yurt Yeri İmirhasan” adlı kitabı, ayrıca yerli şairlerin şiirlerinden ibaret “Türk Ocağı – Sazlı, Sözlü İmirhasan'im” toplusu yüzdedir.
## • İNCEOĞLU köyü – Bolnisçay'ın sol kıyısında, ilçe merkezinden 12 km güney-doğudadır, rakımı 615 m. Oğuz-Selçuk-Türkman soylu İnseoğlu taifesinin veya Kıpçakların Ence taifesinin adındandır. Nüfusu: 1918'de 77 kişi; 1926'da 23 ailede 117 kişi; 2002'de 161 ailede 618 kişi, 2006'da 147 ailede 620 kişi. İlkokul 1927'de açılmıştı. Ana okul (2005'te 9 sınıfta 71 öğrenci) var. Ünlü kişileri: profesörler Tengizxan Musayev, İlham Musayev, toplumsalcı Celal Yagubov vb.
Kars İslam ŞurasıReis-i cumhur'uEmin Ağa Hacallı
## • KARADAŞ köyü – Karaçöp denir. İlçe merkezinden 15 km batı semttedir, rakımı 750 m. Nüfusu: 1886'da 20 ailede 162 kişi; 1918'de 70 kişi; 1926'da 11 ailede 68 kişi; 2002'de 61 ailede 249 kişi (131 bay, 118 bayan), 2006'da 55 ailede 245 kişi, 2006'da 20 ailede 240 kişi. İlkokul 1932'de açılmıştı, şimdi iptidai okul (2005'te 18 öğrenci) faaliyettedir.
## • KARATİKEN köyü – Maşaver çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 10 km batıdadır, rakımı 560 m. Dede Korkut'ta Karatikan adı var, Kıpçaklarda Tiken taifesi olmuştu. Karye-Tiken (Tiken köyü) ola biler. Nüfusu: 1918'de 34 kişi; 1926'da 6 ailede 33 kişi; 2002'de 240 kişi. Ünlü kişileri: aksakal Rüstem Kerim oğlu, âşık İslam vb.
## • KOÇULU köyü – Maşaver (Cavala) çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 11 km doğudadır, rakımı 480 m. Başı üstünde Koçulu kalesi yücelir, çay üstünde orta yüzyıllara ait Eğri köprü durur. Bu kaleye Kız Kalası, Cavalaşam Kalası, Köroğlu Kalası da derler. Kalede 10.–11. yüzyıllara ait hamamları, sahsı kapları, süs eşyalarını, özellikle de Arap alfabesiyle Kuran ayeti yazılı kil kapları Gürcü uzmanlar İslam örnekleri hesap ederler. Nüfusu: 1870'te 30 ailede 201 kişi; 1926'da 76 ailede 383 kişi; 2002'de 494 ailede 1623 kişi (788 bay, 835 bayan), 2006'da 466 ailede 1476 kişi. Ortaokul (2005'te 11 sınıfta 226 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: şair Hoca Mehemmed, aksakallar Ömer kişi, Mahmud Omaroğlu, Kesemenli Dünyamalı, Hüseynkulu Şiretoğlu, Hüseyn Çırak oğlu, Namaz Namazov, Kahraman Süleymanov, eğitimciler Yolcu Hüseynov, Mehemmed Ömerov, Cahangir Kahramanov, Lokman Çırakov, emek kahramanı Zehra Çırakova, İsmail Çırakov, Cefer Ceferov, profesörler Memmed Çırakov, Bakü'deki “Ulu Borçalı” derneğinin başkanı Veli İsmailov, Famil Çırakov, doçent, “Gürcistan'da Yaşayan Azerilerin Muasır Maddi Vaziyeti” kitabının yazarı Celal Novruzov, mimar, şair Ömer Koçulu, şair-gazeteci Dünyamalı Kerem, Kahraman Süleymanov, Türkiye'de meskun Veyis Koçulu, Eleddin Koçulu vb.
Koçulu Kalası
## • KOŞAİSE (Muluxsalı) köyü – Borçalı ovasında, Xram çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 23 km güney-doğudadır, rakımı 400 m. “Tiflis Eyaletinin Mufassal Defteri”nde Şahsuvar-Kölagir ve Aşağı Kovha kışlaklarına sahip köy olarak anılır. Köyün önceki adı Muluxsalı'dır. Koşabilse de denir. Köy iki kısma bölünür: Yukarı Koşaise ve Aşağı Koşaise. Nüfusu: 1870'te Böyük Koşaise'de 46 ailede 309 kişi, Bala Koşaise'de 12 ailede 81 kişi; 1926'da Yukarı Koşaise'de 33 ailede 168 kişi, Aşağı Koşaise'de 68 ailede 371 kişi; 2002'de Aşağı Koşaise'de 263 ailede 1053 kişi, Yukarı Koşaise'de 142 ailede 604 kişi, 2006'da Aşağı'da 142 ailede 556 kişi, Yukarı'dı 264 ailede 1002 kişi. Aşağı Koşaise'de okul 1924'de, Yukarı Koşaise'de 1932'de teşkil edilmişti. Şimdi Aşağı Koşaise'de ortaokul (2005'te 16 sınıfta 189 öğrenci), Yukarı Koşaise'de ana okul (2005'te 10 sınıfta 124 öğrenci) var. Ünlü kişileri: din hadimi Hacı Mahmud, gazeteci Hesen Sebri, emek kahramanları Mövlud Bextiyarov, Yagub Şirinov, Mesim Eliyev, Rukiye Memmedova, Asya İsmailova, eğitimciler Ehmed Memmedov, Ömer Eliyev, Cahangir Memmedov, Mehemmed Memmedov, Şahmurad Çırakov, Kurban Eliyev, Eşref Mehdiyev, Aydın Memmedov, Valeh Oruçov, profesörler Lokman Nesibli, Veyis Mehdili, Bayram Efendiyev, Dursun Aşırov, Nesib Nesibli, Şemistan Hesenli vb.
## • KAZRET KASABASINDA – Maşaver vadisinde, ilçe merkezinden 18 km batıdadır, rakımı 680 m. Hazar etnoniminden türediği düşünülür. Hazarlı deresi var. Erken tunç ve antik devirlere, 6.–7. yüzyıllara, 16.–17. yüzyıllara ait kazı materyalleri yüze çıkmıştır. Nüfusu: başka milletlerin yanı sıra, 2006'da 21 ailede 100 kişi Karapapak. Kasabada Gürcü-Rus-Azeri ortaokulunun Azeri şubesi (98 Azeri öğrenci) var. Meşhurlarından: şair İbrahimxelil vb.
## • KEPENEKÇİ (Kvemo-Bolnis) köyü – Adı Kepenekçi yahut Bolus-Kepenekçi olmuştur, şimdi Kvemo Bolnisi'dir. Bolnisçay'ın kıyısında, ilçe merkezinden 6 km güneydedir, rakımı 600 m. Bu toponimin Bolus hissesinin kadim Oğuz, Peçenek (Bacanak) illerinden Bolus tiresi, Kepenek hissesinin ise kadim Türk menşeli Peçenek taifesinin Kapan / Kepen koluyla ilgisi fikri var. 5.–6. yüzyıllara ait mimarlık abidesi var. Yüzölçümü: 1.013 hektar. Nüfusu: 1870'te 169 ailede 1403 kişi; 1918'de 1917 kişi; 1926'da 408 ailede 2257 kişi; 2002'nin istatistik neticesine göre, 2122 ailede 6766 kişi (3387 bay, 3379 bayan), 2006'da 1849 ailede 7.700 kişi. İlkokul 1917'de açılmıştı. Ortaokul (2005'te 20 sınıfta 455 öğrenci), ana okul (2005'te 15 sınıfta 312 öğrenci) ve Talıblı anaokulu (2005'te 4 sınıfta 23 öğrenci), Kaşmehle anaokulu (2005'te 4 sınıfta 20 öğrenci) faaliyettedirler. Ünlü kişileri: 1912'de Tiflis'te çıkmış
Ünlü şairZelimxan Yagub
## “Besti, Uyan!” kitabının yazarı, 1915'te Tula'da çıkmış belgeli hatıra-anlatının kahramanı, 1918'de Kars İslam Şurası'nın reis-i cumhur'u olmuş Emin Ağa Hacallı, şairler Alxas Ağa Hacallı, Reşid Hacallı, aksakallar Allahverdi Göyüş oğlu, İsa Mahmudov, Mehemmed Bayramov, eğitimciler Reşid Yagubov, Hidayet Göyüşov, bilim insanları Letif Gülehmedov, Vidadi Acalov, Arif Hacallı, şairler Abbas Abdulla, Zelimxan Yakub, toplumsalcılar İsmail Ömerov, Ramiz Bekirov, Mehebbet Karabağlı, İmran Serdarov, Zakir Memmedov, Çingiz Yakubov, Reşid Bedelov, hekim Ziya Bayramov, hayırsever Xıdır Mehemmed oğlu vb. Bakü'de ‘Kepenekçi’ derneği var.
## • KİPİRCİK (Sarımmedli) köyü – Tapan dağı eteğinde, ilçe merkezinden 24 km aralıdadır, rakımı 900 m. Nüfusu: 1870'te 14 kişi; 1918'de 98 kişi; 1926'da 102 kişi; 2002'de 30 ailede 140 kişi, 2006'da 41 ailede 130 kişi. Okul 1931'dendir.
Şair Muhegger
Kölagir kalesi
## • KÖLAYIR (Kölagir) köyü – Borçalı çökeğinde, Xram çayının sol kıyısındadır, rakımı 470 m, ilçe merkezinden 17 km doğu semtte, Marneuli–Bolnis otoyolunun 7 kilometreliğindedir. Köyün adına daha çok Kölayır denir. Toponim kadim Türk menşeli Kola etnoniminin yahut da Kıpçak-Karapapaklara bağlı Kula (kaynakta Kulobiç – Kul oba içi) taifesinin adıyla Türk dillerindeki “giren” – bin alaçıktan ibaret kamp sözcüğünün karışmasıyla düzelmiş (orta yüzyıllarda Anadolu yarımadasında yaşamış Türkmen taifesinin bir kolu Kölagir / Kölagiren adlanmış ve bu kolun da Hocalı, Abdallı, Eyublu, Darğalı, Dur Hasanlı tireleri de olmuştu). Köyün adına 1696 yılı fermanlarında rast geliriz.
Köyde Kölagir kalesi korunur. Tarihi kaynaklara göre, önce burada Ağgala olmuştu, 18. yüzyılın sonlarında Gürcü valisi İkinci İrakli'nin hanımı Darecan (Darya) onun yerinde şimdiki kaleyi inşa ettirmişti. Kale dörtken biçimlidir. Duvarın yüksekliği 6 m.'dir. İki girişi var. Nüfusu: 1803'de 12 ailede 38 kişi; 1870'te 28 ailede 187 kişi; 1886'da 25 ailede 257 kişi; 1918'de 412 kişi; 1926'da 82 ailede 430 kişi; 2002'de 553 ailede 2319 kişi (1180 bay, 1139 bayan), 2006'da 517 ailede 2400 kişi. Okulun tarihi 1921'dendir. Ortaokul (2005'te 19 sınıfta 347 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: din hadimi Ağ Molla, aksakallar Eli Rzazade, Abbaseli Memmedov, İslam İsayev, İsa Hüseynov, şair Mehemmed Rzazade Muhegger, şair Emiraslan Eliyev, şairler Havaxanım, Müslüm Hüseynov, Hüseyneli Memmedov, Yadigar Eliyev, bilim insanları Kazenfer Ellezov, profesör, şair, “Paralanmış Borçalı”, “Borçalı Edebi Muhiti”, “Azerbaycan Edebiyatının Borçalı Kolu”, “Edebi Borçalı” kitaplarının yazarı, Şeref devlet nişanlı Şureddin Memmedli, hukuk-muhafezeci Yasin Memmedov, eğitimciler Refi İsayev, Halay Eliyev, Mamoy Memmedov, Mayor Emrahov, Esger Esgerov, Karaxan Ellezov, Adil Bayramov, Avtandil Memmedov, hayırsever Şahin Memmedov, toplumsalcılar Teymur Memmedov, Muxreddin Ellezov, Muxreddin Bayramov, Muhegger Eliyev, Firidun Eliyev, Çoban Ellezov, hekimler Xeleddin Mustafayev, Elimxan İsayev, gazeteci Eli Serxanoğlu vb.
## • MIĞIRLI köyü – Bolnisçay vadisinde, ilçe merkezinden 6 km güneydedir, rakımı 510 m. Nüfusu: 1870'te 18 ailede 120 kişi; 1926'da 24 ailede 102 kişi; 2002'de 165 ailede 530 kişi, 2006'da 122 ailede 537 kişi. Okulun tarihi 1932'dendir. Şimdi iptidai okul faaliyettedir.
## • MOLLA EHMEDLİ köyü – Maşaver ve Xram çaylarının kavuştuğu yerde, ilçe merkezinden 28 km doğu semttedir, rakımı 400 m. Nüfusu: 1870'te 5 ailede 34 kişi; 1926'da 9 ailede 54 kişi; 2002'de 43 ailede 192 kişi (87 bay, 105 bayan), 2006'da 43 ailede 148 kişi. İlkokul 1933'te açılmıştı, şimdi iptidai okul (2005'te 3 sınıfta 14 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: profesörler Eflatun Oruçov, Telman Kuluyev vb.
## • MUSOPRİAN (Babakişiler) köyü – İlçe merkezinden 16 km batı semtte, rakımı 760 m.'dir. Kaynaklarda Musapiriler gibi geçir. Babakişiler veya Nazaroğlu da denir. Nüfusu: 1870'te 5 ailede 34 kişi; 1918'de 228 kişi; 1926'da 32 ailede 288 kişi; 2002'de 222 ailede 724 kişi, 2006'da 185 ailede 721 kişi. Okul 1931'de açılmıştı. Ana okul (2005'te 9 sınıfta 74 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: âlimler “Gürcistan'da Türk Menşeli Toponimler” kitabının müellifi Xelil Eliyev, Tapdık İmanov, Ehmed Ceferov, Vügar Kurbanov, eğitimci Araz Abbasov vb.
## • POLADAUR (Çatax) köyü – Bolnisçay'ın sol kıyısında, ilçe merkezinden 16 km güneyde, rakımı 750 m.dir. 1951 yılı 6 Eylül tarihine kadarki resmi adı Çatax'dır. Nüfusu: 2002'de 495 kişi (63% – 311 kişi Karapapak). Ana okul var.
## • SAMSEVRİS köyü – Şemşiöyü denir. Bolnisçay'ın sağ kıyısında, ilçe merkezinden 16 km güneyde, rakımı 640 m. Tunç devrine ait kazı malzemeleri, 7. yüzyıla ait mimarlık abidesi aşikarlaşmıştır. Nüfusu: 2002'de 100 ailede 361 kişi, 2006'da 58 ailede 360 kişi. Okul 1932'de açılmıştı, şimdi iptidai okul (4 sınıfta 21 öğrenci) faaliyettedir. İz bırakanlarından: zurnacı İsrafil vb.
## • SARALLAR köyü – Maşaver çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 3 km batıdadır, rakımı 690 m. Kıpçak-Karapapak kökenli Saral tiresiyle ilgilidir. Nüfusu: 1918'de 115 kişi; 1926'da 20 ailede 155 kişi; 2002'de 108 ailede 501 kişi (248 bay, 253 bayan), 2006'da 119 ailede 503 kişi. İlkokul 1930'da açılmıştı, şimdi ana okul (2005'te 9 sınıfta 73 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakallar Emiraslan Hüseynoğlu, Şemistan Hüseynov, hayırsever Almeded Xasıyev, eğitimci Emir Mursakulov, âşık Emir vb.
## • SARAÇLI köyü – Sağsağançay'ın sağ kıyısında, ilçe merkezinden 22 km doğudadır, rakımı 510 m. Kıpçak-Kazah Karapapakların Saraçlı kavminin adını yaşatır. Orta yüzyıllarda Osmanlı'da taifelerden biri Saraçlı olmuştu. Doğu semtte erken tunç devrine ait kazı meskeninde sahsıdan siyah, ezme nakışlı, gökcisimleri tasvirli kaplar bulunmuştur. 6.–8. yüzyıllara ait salon biçimli kilse aşikarlaşmıştır. Yüzölçümü: 2400 hektar. Nüfusu: 1870'te 161 ailede 1079 kişi; 1886'da 143 ailede 1026 kişi; 1926'da 316 ailede 1438 kişi; 2002'de 758 ailede 2841 kişi (1391 bay, 1450 bayan), 2006'da 728 ailede 2217 kişi. Okul tarihi 1919'dandır, şimdi ortaokul
Üstat âşıkHüseyn Saraçlı
## (2006'da 18 sınıfta 329 öğrenci) var. Süleyman Çobanov'un “Menim Ezel, Gözel Saraçlı'm” kitabı yayınlanmıştır. Ünlü kişileri: aksakal Paşa Ağa Naibzade, serrac Vahid, Cümşüd Bayramov, âşıklar Sabir, Teymur, şairler Hüseyn, Ehmed, savaş kahramanları İsa Hüseynov, Memmed Seferov, Mehemmed Mirzeyev, emek kahramanları Gülxanım Mirzeyeva, Omar Oruçov, Yaşar Nazıyev, Mehemmed Abdullayev, Paşa Hüseynov, üstat âşık Hüseyn Saraçlı, bilim insanları Zahid Xelilov, Abdulla Mehrabov, Yaşar Nazıyev, Eflatun Saraçlı, Zülümxan Musayev, Bineli Musayev, Bilender Allahverdiyev, Hemdulla Mehrabov, Yadigar Hüseynov, hukuk-muhafezeci Nesib Hacıyev, toplumsalcılar Mahmud Nebizade, Memmed Nebizade, Nebi Nebizade, Fikret Süleyman oğlu, Süleyman Çobanov, Azadxan Mirzeyev, Kerem Bedelov, Reşid Karanizade, şairler Nizami Saraçlı, Taryel Karibli, İntizam, Tofik Karakaya, Diyanet Osmanlı, Dilsuz Musayev, zurnacı Ehmed Bedelov, pehlivan Söhrab Bayramov vb.
## • SENEB köyü – Xram çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 13 km batıda. Nüfusu: 1918'de 41 kişi; 1926'da 8 ailede 36 kişi; 2002'de 37 ailede 157 kişi, 2006'da 104 ailede 164 kişi. İlkokul 1937'de açılmıştı, ana okul faaliyettedir. Ünlü kişileri: eğitimci Aydın Memmedov, hukuk-muhafezeci Salman Musayev vb.
## • SİSKALA köyü – Saalıoğlu denir. Otoyolu kenarındadır, rakımı 620 m. Türkçe sis (yarık, kuyu) ve kala (kale) kelimelerindendir. Nüfusu: 1870'te 9 ailede 60 kişi; 1918'de 178 kişi; 1926'da 30 ailede 172 kişi; 2002'de 181 kişi, 2006'da 134 ailede 513 kişi. Okulun tarihi 1930'dan başlanır. Ünlü kişileri: Gürcistan'da yüksek görevler üstlenmiş Mehralı Abbasov, eğitimci İslam Musayev, şair Çoban Reşid vb.
## • ŞAHBUZLU köyü – Talaver çayı kıyısında, ilçe merkezinden 20 km doğuda. Nüfusu: 1870'te 10 ailede 67 kişi; 1926'da 46 ailede 236 kişi; 2002'de 25 ailede 120 kişi. Okulun tarihi 1924'dendir, şimdi iptidai okul faaliyettedir. Meşhurlarından: eğitimci Bayram Resulzade vb.
## • TAMARİS kasabası – İlçe merkezinden 19 km doğuda, Kölagir köyü arazisindedir. Gürcüler, Azeriler yaşarlar. Nüfusu: 2002'de 130 kişi, 2006'da 22 ailede 138 kişi.
## • TANZİYA köyü – Gedi çayı kıyısında, ilçe merkezinden 20 km batıda. Gürcü yazar Sulhan-Saba Orbeliani'nin (1658–1725) memleketi. Zamanında Karapapaklar da yaşamışlardı (1870'de 8 ailede 54 kişi) ve köye Tağılı denmişti.
## • ZOLGÖYEC köyü – Gedi çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 13 km batıdadır, rakımı 720 m. Nüfusu: 1870'te 21 ailede 141 kişi; 1918'de 505 kişi; 1926'da 91 ailede 474 kişi; 2002'de 556 ailede 2183 kişi (1118 bay, 1065 bayan), 2006'da 403 ailede 2012 kişi. Okul 1923'de açılmıştı, şimdi ortaokul (2005'te 18 sınıfta 259 öğrenci) var. Ünlü kişileri: yiğit Memmed Göyüşov, kırıcı uçakçı Ayvaz Sarıyev, aksakallar Kadir Emir oğlu, İsmail Kadir oğlu, eğitimciler Ellese Alşanov, Ziyeddin Hesenov, İsaxan Ellezov, din hadimi Hacı Rizvan, toplumsalcılar İlyas Topuoğlu, Veli Memmedov, Vekil Memmedov, İmameli Memmedov vb.
## •
## • DMANİSİ İLÇESİNDE – Ülkenin güney-doğusunda, Tiflis'ten 102 km güney-batıda. 1917'ye kadar Tiflis vilayetinin Borçalı kazasına, 1917–1930 yıllarında Tiflis kazasına, 1930–1933 yıllarında Zalka ilçesine ait olmuştu, sonra ilçe statüsü kazanmıştı. Cavaxet dağ silsilesinin doğu hissesindedir. Yüzölçümü: 1198,8 km², bunun 800 km²'i tarım alanıdır. Temel ekonomik yönü tarımcılık (genelde patatesçilik) ve hayvancılıktır. Nüfusu: 1989'da 33.700 kişi, 2002'de 28.034 kişi (her km²'e 23,4 kişi; ülke ahalisinin % 0,6'i). Arazisi 120000 hektardır, bunun 62000 hektarı otaracak, 27000 hektarı orman alanı, 15000 hektarı ekin alanı, 13000 hektarı biçenektir. Önceler Başkeçid adlanmıştı.
Bu da ana geçit, baş geçit anlamlarına uygundur. 1917'ye kadar Borçalı mezrasına (kazasına), 1929'a kadar Lüksemburg ilçesine dâhil olmuştu, 1929'dan Başkeçid ilçesi olarak inzibati birime dönüşmüştü. 1947 yılı 18 Mart tarihinden Dmanisi ilçesi adlanır. Hudutları: doğuda Bolnisi, kuzeyde Zalka ilçeleri, güneyde Ermenistan, batıda Ahalkalak ilçesi. Arazisinde Maşaver, Karabulak çayları akar. Arazisinde kadim kazı meskeni ve milyon yarım yaşı olan insan çenesi aşikarlaşmıştır. Adı geçen kazı meskeninde Müslüman mezarlığından Arap alfabesiyle yazılı 1204 yılına ait epitafi abidesi, 1340 yılına ait olan, üstündeki yazıyla onun Kerem hana mahsusluğu ifadelenen taştan yonma at heykelciyi yüze çıkmıştır.
İlçe merkezi: Dmanisi şehri. İlçe gazetesi (önceler “Trialeti”, şimdi “Dmanisi”) Gürcüce ve Azerice basılmaktadır. Nüfusu: 2002'de 28034 kişi. İlçenin köylerinde Karapapaklar topluluk teşkil ederler: 1979'da 32164 kişi (% 72,2), 1989'da 33107 kişi (% 63,9), 2002'de 18716 kişi (% 66,8), 2006'da 5966 ailede 20.032 kişi. 1 şehir, 15 köy belediyesi, 59 köy var, 37 köyde tam Karapapaklar meskundurlar. İlçe köy ahalisinin % 74,4'ü Karapapaklardır. Soydaşlarımız Yırğançay, Hamamlı, Karabulak, Kamerli, Oruzman, Kızılkilse, Lök-Candar, Bezekli, Pantiani (Armudlu), Bağcalar, Dağ Arıxlı, Kirovis, Kamışlı, Dağ Kızılhacılı, Geyliyen, Ormeşen, Seferli, Yakublu, Şahmarlı, Gödekdağ, Memişler, Memişli, Deller, Dunus, Hüseynkend, Şindiler, Saca, Salammelik, Sukala, Engirevan, Soğutlu köylerinde yaşarlar.
İlçedeki 30 Azeri dilli okulda 2284 öğrenci, 273 öğretmen var.
• DMANİSİ (Başkeçid) ŞEHRİNDE – rakımı 1250 m. Tuman / Tumanis / Tumanın / Duman is biçimlerinde adı erken orta yüzyıllardan kaynaklarda çekilir. Tuman taraflardan gelmiş Duman Türk taifesinin, Hunların ilk hakanı Duman Han'ın adını yansıttığı veya Türkçe arazi birimi anlamındaki Tümen sözcüğüyle ilgili olduğu, Dede Korkut'taki Tumanın kalesinin şu Dmanisi olduğu düşünülür. Hayli önce Başkeçid adlanmıştı. 1947 yılı 18 Mart tarihinden Dmanisi adıyla değiştirilmiştir. Karapapaklar: 2002'de 40 ailede 150 kişi, 2006'da 207 ailede 1000 kişi.
## • BAĞCALAR köyü – Gedi çayının mansabında, ilçe merkezinden 17 km batı semtte, rakımı 1180 m. Bağcalar yer adı 1701 yılı belgesinde hatırlanır. Nüfusu: 1721'de 25 aile; 1870'te 4 ailede 27 kişi; 1926'da 15 ailede 104 kişi; 2002'de 149 kişi (69 bay, 80 bayan), 2006'da 35 ailede 146 kişi. İlkokul 1926'da açılmıştı. Ana okul (10 öğrenci) faaliyettedir.
## • BEZEKLİ köyü – Karasu çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 8 km güney-batıdadır, rakımı 1280 m. Bozuk–Bozoğluları Türk taifesinin adının tahrifi olduğu düşünülür. Nüfusu: 1870'te 19 ailede 159 kişi; 1918'de 22 kişi; 1926'da Yukarı Bezekli'de 18 ailede 80 kişi, Aşağı Bezekli'de 52 ailede 325 kişi; 2002'de 763 kişi, 2006'da 252 ailede 778 kişi. Temel (dokuz yıllık) okulu (113 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: yüksek görevler üstlenmiş Hacımurad Xelilov, âlim Eli Nesibov vb.
## • ÇOPURALLAR köyü – İlçe merkezinden 25 km batıdadır. Son tunç ve erken demir devirlerine ait kazı materyalleri, o cümleden Sak tipli dövüş baltaları, tunç bıçak uçları bulunmuştur. Nüfusu: 2002'de 108 kişi, 2006'da 50 ailede 115 kişi.
## • DAĞ ARIXLI köyü – Lükün-Şindi dağının batı eteklerinde, ilçe merkezinden 12 km kuzey-batıdadır, rakımı 1460 m. Bu toponim de, Aran Arıxlı gibi, Kıpçakların Arık taifesinin, Orta Asya'da Kıpçak Karakalpaklarda şimdi de var olan Arık kavminin adını yansıta biler. Tarihi kaynaklarda köyün adına Meryemli şeklinde de rast gelinir. Nüfusu: 1886'da 18 ailede 137 kişi; 1926'da 41 ailede 290 kişi; 2002'de 711 kişi (354 bay, 357 bayan), 2006'da 146 ailede 766 kişi. Okul 1926'da açılmıştı, şimdi ana okul (97 öğrenci) var.
## • DAĞ KIZILHACILI köyü – Gomaret yaylasında, ilçe merkezinden 20 km kuzey-batıdadır, rakımı 1240 m. Aran-Kızılhacılı gibi, Dağ Kızılhacılı'nın da Kıpçak-Karapapaklara bağlı taifenin adındandır. Köyün adına 19. yüzyılın tarihi kaynaklarında Tehmezkulu-Kızılhacılı biçiminde rast gelinir. Nüfusu: 1870'te 25 ailede 168 kişi; 1926'da 67 ailede 423 kişi; 2002'de 341 kişi (156 bay, 185 bayan), 2006'da 88 ailede 336 kişi. İlkokul 1930'da açılmıştı, şimdi ana okul (53 öğrenci) var.
## • DELLER köyü – Başkeçid yaylasında, Maşaver çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 4 km güney-batıdadır, rakımı 1160 m. Bolnis-Deller köyü gibi, bu Deller de Türk menşeli taifelerden olmuştu, Kazaklarda, Başkurtlarda, Nogaylarda, Karakalpaklarda Tele taifesinin adını yansıtır. Nüfusu: 1926'da 31 ailede 253 kişi; 2002'de 313 kişi (162 bay, 151 bayan). Okul 1923'de teşkil edilmişti, ana okul (15 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişilerinden: hukuk-muhafezeci Vakıf Sadıkov vb.
## • DUNUS köyü – Başkeçid yaylasında, Maşaver çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 8 km doğudadır. Bu toponime 1536 yılı belgelerinde rastlaşırız. Nüfusu: 1870'te 8 ailede 54 kişi; 1926'da 26 ailede 195 kişi; 2002'de 454 kişi (223 bay, 231 bayan), 2006'da 135 ailede 612 kişi. Temel okul (84 öğrenci) var. Ünlü kişileri: hukuk-muhafezeci Selimxan İsmailov, eğitimci Nizami Hesenov vb.
## • ENGİREVAN köyü – Maşaver çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 13 km güney-doğudadır, rakımı 1160 m. 16. yüzyılın kaynaklarında Engirevan–Semeküre yer adı hatırlanır. Nüfusu: 1870'te 7 ailede 48 kişi; 1918'de 103 kişi; 1926'da 21 ailede 133 kişi; 2002'de 162 kişi (86 bay, 76 bayan), 2006'da 46 ailede 167 kişi.
## • GEYLİYEN köyü – Başkeçid yaylasında, ilçe merkezinden 14 km doğudadır, rakımı 1340 m. Nüfusu: 1870'te 23 ailede 154 kişi; 1926'da 42 ailede 305 kişi; 2002'de 640 kişi (323 bay, 317 bayan), 2006'da 175 ailede 636 kişi. Temel okul (61 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: profesörler Bedirxan Ehmedov, Xaleddin İbrahimli, Kerem Memmedov, eğitimci Hümmet Abdullayev, gazeteciler Meded Coşkun, Şamxelil Memmedov, Emin Mahmudov vb.
## • GORA köyü – küçük köydür, nüfusu Kara papaklardan ve Yunanlardan ibarettir.
## • GÖDEKDAĞ köyü – Başkeçid yaylasında, ilçe merkezinden 9 km batı semtte, rakımı 1450 m'dir. Türk menşeli Get tiresinin, Oğuz soylu Gödekli tiresinin, Hazarların Gödekler kolunun, kadim Getek kavminin adıyla dağ sözcüğünün birleşmesi hesap edilir. Nüfusu: 1886'da 16 ailede 171 kişi; 1926'da 26 ailede 155 kişi; 2002'de 362 kişi, 2006'da 118 ailede 419 kişi. İptidai okul var.
## • HAMAMLI köyü – Karabulak çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 9 km güneyde, rakımı 1160 m. Güneyde 1 km aralıda 12. yüzyıldan kalma, girişi güneyden olan kilse ve küçük mezarlık aşikarlaşmıştır. Nüfusu: 1728'de 16 aile; 1870'te 47 ailede 409 kişi; 1918'de 797 kişi; 1926'da 127 ailede 858 kişi; 2002'de 1596 kişi (769 bay, 827 bayan), 2006'da 474 ailede 1579 kişi. Dünyevi okul 1922'den var; hazırda ortaokul (249 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: âşık Sona, saz ustası Mehemmed Hamamlı, din hadimleri Hacı Musa, Mehemmed Musa oğlu, Hacı Salman Musayev, âşık Vekil, hukuk-muhafezeciler Şahbaz Aslanov, Rafik İsmailov, güreş üzere dünya ve Avrupa şampiyonu Kemandar Mecidov, toplumsalcılar Paşa Aslanov, Niyaz Mecidov, şair-âlim-gazeteci Knyaz Aslan vb.
## • HÜSEYNKEND (Söyünçay) köyü – Gomaret (Gümeret) yaylasında, ilçe merkezinden 25 km batı semtte, rakımı 1380 m. 1701 yılı belgelerinde bu köyün adı geçer. Nüfusu: 1926'da 17 ailede 70 kişi; 2002'de 135 kişi. İptidai okul var. Ünlü kişilerinden: hukuk-muhafezeci Memmed Memmedov vb.
## • KAMERLİ köyü – Başkeçid yaylasında, ilçe merkezinden 7 km batı semtte, rakımı 1390 m. Kuzeyden Cenubi Kafkas'a gelmiş kadim Kamer / Kemer Türk taifesinin adından ola biler. Nüfusu: 1886'da 50 ailede 304 kişi; 1926'da 67 ailede 406 kişi; 2002'de 713 kişi (341 bay, 372 bayan), 2006'da kayıtta 295 ailede 852 kişi. Okulun tarihi 1922'dendir, ana okul (109 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: seminaryum mezunu Kulam Vahabov, şair Şamı Balacaoğlu, toplumsalcılar Polad Ovcuyev, Hemid Abdullayev, hukuk-muhafezeci Ellez Ovcuyev vb.
## • KAMIŞLI köyü – Başkeçid yaylasında, ilçe merkezinden 40 km güney-doğudadır, rakımı 1460 m. 1536 yılı belgelerinde Kamışkend adı kayıtlıdır. Toponim Kızılbaşların Kömüşlü tiresiyle ilgili ola biler. Nüfusu: 1870'te 30 ailede 508 kişi; 1918'de 403 kişi; 1926'da 72 ailede 509 kişi; 2002'de 355 kişi (177 bay, 178 bayan), 2006'da 106 ailede 412 kişi. Okul 1921'den faaliyettedir ve ana okul var.
## • KARABULAK köyü – Karabulak (Zurdakerd) çayının kıyısında, ilçe merkezinden 22 km batıdadır, rakımı 1340 m. Toponim Karye-Bulak, yani Bulak köyü anlamında ola biler. Geç paleolite ait arkeoloji kamp, bu kampta küçük üçgenler, dörtgenler, taş kürecikler bulunmuştur. Karabulak ve Ağbulak çayları arasında 11. yüzyıla ait küçük kilse korunur. Köy Yukarı Karabulak ve Aşağı Karabulak kısımlarına bölünür. Karabulak adı 1701 yılı ahali sayımında çekilmişti, Yukarı Karabulak'ta 8 kişi, Aşağı Karabulak'da 7 kişi nüfus kayıtlıdır. Nüfusu: 1886'da Böyük Karabulak'ta 32 ailede 155 kişi, İki kapılı-Karabulak'ta 8 ailede 37 kişi, Bala Karabulak'ta 6 ailede 45 kişi; 1926'da 110 ailede 765 kişi; 2002'de Yukarı Karabulak'ta 1114 kişi, Aşağı Karabulak'ta 333 kişi, 2006'da Yukarı'da 311 ailede 1234 kişi, Aşağı'da 121 ailede 386 kişi. Okul 1921'den var; Yukarı Karabulak'ta temel okul (150 öğrenci), Aşağı Karabulak'ta ana okul (16 öğrenci) faaliyettedirler. Ünlü kişileri: şair Mehemmed Şindili, profesörler Fariz Mikailov, Ezizxan Tanrıverdiyev, toplumsalcı Cahangir Oruçov, eğitimciler Elibala Abdullayev, Cabbar İsmailov, Selim Mikailov vb.
## • KIZILKİLSE köyü – Lükün-Şindi dağının doğusunda, ilçe merkezinden 8 km kuzey-doğudadır, rakımı 1220 m. Orta yüzyıllara ait mimarlık abidesi aşikarlaşmıştır. Nüfusu: 1870'te 23 ailede 151 kişi; 1926'da 88 ailede 588 kişi; 2002'de 774 kişi, 2006'da 270 ailede 775 kişi. Okulun tarihi 1920'den başlanır, ortaokul var. Ünlü kişileri: profesör Elişir Musayev, eğitimci Aslan Mansırov, Ömer Oruçov, Şamı Musayev, şair Seadet Buta, hukuk-muhafezeci Mehman Selimov, toplumsalcı Vidadi Selimov, hekim Namaz Musayev, Hüseyneli İsmailov, bilim insanları Gürcistan'da Azerilerin yaşayış binaları konusunun araştırıcısı Adilxan Nebiyev, Gürcücenin öğretimi uzmanı Alı Musayev, Borçalı'da etnik süreçlerin araştırıcısı gazeteci Şahbaz Şamıoğlu, “Borçalı Âşık Mektebi” monografisinin yazarı Tinatin Memmedova, iş adamı İsmail İsmailov, Şahsuvar Musayev vb.
## • KİROVİS köyü – Gomaret yaylasında, ilçe merkezinden 14 km kuzey-batıdadır, rakımı 1260 m. 1940 yıllarına kadar Almanlar yaşamışlardı ve Valdheym adlanmıştı. O zamandan Karapapaklar yaşarlar. 1943 yılı 5 Ağustos tarihinden Kirovis adlanır. Nüfusu: 2002'de 481 kişi (225 bay, 256 bayan), 2006'da 111 ailede 515 kişi. Temel okul var. Ünlü kişileri: aksakal Kurban Kocayev, eğitimciler Şamxelil Memmedov, Hüseyn Eliyev, Seyyad Muradov vb.
## • LÖKCANDAR köyü – Lök dağlarının kuzey eteğinde, ilçe merkezinden 32 km güney-doğuda. Rakımı 1450 m. Toponim kadim Lek ve Candar Türk taifelerinin adlarını hatırladır. Güney-doğu semtte kadim tarihi abideler, üzerinde gül tasvirli günbezler, mezarlık var. Bu taraflarda Candar köy adına 1536 yılı belgelerinde tesadüf olunur. Nüfusu: 1870'te 20 ailede 380 kişi; 1918'de 300 kişi; 1926'da 49 ailede 325 kişi; 2002'de 258 kişi, 2006'da 82 ailede 282 kişi. Okulun tarihi 1917'den başlanır, şimdi temel okul var. Ünlü kişileri: aksakal Kerbelayı Musa, hukuk-muhafezeci Reşid Musayev, şair Elixan Düşkün vb.
## • MEMİŞLER köyü – Gomaret yaylasında, ilçe merkezinden 22 km batıdadır, rakımı 1560 m. Memiş neslinin adındandır. Nüfusu: 1926'da 113 kişi; 2002'de 102 kişi, 2006'da 20 ailede 77 kişi. İptidai okul (10 öğrenci) var.
## • MEMİŞLİ köyü – İlçe merkezinden 10 km güneyde, rakımı 1110 m. Toponim Memiş nesil adından ola biler. Nüfusu: 1870'te 20 ailede 224 kişi; 1918'de 336 kişi; 1926'da 64 ailede 362 kişi; 2002'de 908 kişi (472 bay, 436 bayan), 2006'da 230 ailede 917 kişi. Okul 1923'te açılmıştı, iptidai okul (33 öğrenci) var.
## • ORMEŞEN köyü – Lükün-Şindi dağının kuzey yamacında, ilçe merkezinden 22 km kuzey-batıdadır, rakımı 1320 m. Türk dillerinde İrem (kollu çay basar alan, çaylak) ve şen (köy) sözcüklerindendir. Nüfusu: 1870'te 14 ailede 92 kişi; 1918'de 37 kişi; 1926'da 67 ailede 487 kişi; 2002'de 206 kişi (92 bay, 114 bayan), 2006'da 38 ailede 164 kişi. Köyün adına 18. yüzyıla ait belgelerde rast geliriz. Okulun tarihi 1929'dan başlanır ve şimdi iptidai okul (10 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: eğitimci Şaban Karalov, toplumsalcı Bekir Karalov, hukuk-muhafezeci Zakir Karalov, profesörler Zahid Karalov, Eldar Nebiyev, diplomat Hamlet Karalov, eğitimci İsmail İsmailov, toplumsalcılar Akif Karalov vb.
## • ORUZMAN köyü – Maşaver çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 4 km güneyde, rakımı 1220 m. Toponim Oğuz oğlu Aruz’u hatırladır. 1536 yılı belgelerinde (Beratlıların bölü kitabında) Ormozan toponimine rast geliriz. 1701'de 37 kişi nüfus kayıta alınmıştı. 12.–13. yüzyıllara ait kilisenin uçukları ve mezarlık aşikarlaşmıştır. Köy iki kısımdan ibarettir: Yukarı Oruzman ve Aşağı Oruzman. Nüfusu: 1870'te Yukarı Oruzman'da 40 ailede 300 kişi, Aşağı Oruzman'da 15 ailede 100 kişi; 1918'de Yukarı Oruzman'da 485 kişi, Aşağı Oruzman'da 247 kişi; 1926'da Yukarı Oruzman'da 82 ailede 490 kişi, Aşağı Oruzman'da 45 ailede 273 kişi; 2002'de Yukarı Oruzman'da 901 kişi, Aşağı Oruzman'da 660 kişi. Yukarı Oruzman'da okul 1922'den, Aşağı Oruzman'da 1928'den var; hazırda Yukarı Oruzman'da ortaokul (161 öğrenci) ve Aşağı Oruzman'da temel okul (99 öğrenci) faaliyettedirler. Ünlü kişileri: şair Namaz Hümmet oğlu, bilim insanları Selim Musayev, Sirac Memmedov, eğitimciler Celal Musayev, İslam Memmedov, Mikail Mikailov, toplumsalcı Oruç Memmedov vb.
## • PANTİANİ (ARMUDLU) köyü – Başkeçid yaylasında, ilçe merkezinden 7 km güney-batıda, Armudlu (Sülüklü) gölü kenarındadır, rakımı 1410 m. Ezel adı Armudlu'dur, 1949 yılı 12 Temmuz tarihinden Pantiani adlanır. Nüfusu: 1926'da 23 ailede 112 kişi; 2002'de 410 kişi (190 bay, 220 bayan), 2006'da 143 ailede 542 kişi. Okul 1926'da açılmıştı, temel okul (73 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: şair Elixan Binnetoğlu, Şahveled Armudlu vb.
## • SACA köyü – Gomaret yaylasında, ilçe merkezinden 21 km batıdadır, rakımı 1230 m. 11. yüzyıla ait yonulmuş taştan mimarlık abidesi aşikarlaşmıştır. Nüfusu: 1870'te 20 ailede 134 kişi; 1926'da 87 ailede 476 kişi; 2002'de 106 kişi (49 bay, 57 bayan), 2006'da 20 ailede 96 kişi. İptidai okul faaliyettedir. Ünlü kişilerinden: şair Balakişi Alıoğlu vb.
## • SAKİRE köyü – küçük köydür, ahalisi Yunanlardan ve Karapapaklardan ibarettir. 2002'de 49 kişi kayıta alınmıştı.
## • SALAMMELİK köyü – Kaşkatala de denir. Cavaxet dağ silsilesinin doğusunda, ilçe merkezinden 28 km batıda. 12.–13. yüzyıllara ait kervansaray uçukları aşikarlaşmıştır. Nüfusu: 1870'te 8 ailede 54 kişi; 1926'da 29 ailede 158 kişi; 2002'de 98 kişi, 2006'da 100 kişi.
## • SEFERLİ köyü – Lök dağ silsilesinin kuzey yamacında, Ermenistan'a giden otoyolunun kenarında, ilçe merkezinden 6 km güney-doğudadır, rakımı 1070 m. Tarihi kaynaklardaki Leyleyeşen bu köyle eşleştirilir. Nüfusu: 1870'te 17 ailede 97 kişi; 1918'de 405 kişi; 1926'da 76 ailede 463 kişi; 2002'de 738 kişi (337 bay, 401 bayan), 2006'da 261 ailede 780 kişi. İlkokul 1927'de açılmıştı, şimdi temel okul (119 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: profesör İsa Ömerov, hukuk-muhafezeciler Elman Hüseynov, Ferman Kurbanov, yazar Seyfeddin Eliyev vb.
## • SOĞUTLU köyü – Cavaxet dağ silsilesinin doğu yamacında, ilçe merkezinden 18 km batı semtte, rakımı 1590 m. Nüfusu: 1926'da 8 ailede 30 kişi; 2002'de 27 kişi (13 bay, 14 bayan), 2006'da 12 ailede 28 kişi.
## • SUKALA köyü – Başkeçid yaylasında, Maşaver vadisinde, ilçe merkezinden 4 km batıdadır. Tarihi belgelerde Dağeteyi (Mtisdziri) veya Mahmudlu gibi de kayıta alınmıştı. Nüfusu: 1870'te 25 ailede 168 kişi; 2002'de 243 kişi, 2006'da 84 ailede 293 kişi.
## • ŞAHMARLI köyü – Maşaver vadisinde, ilçe merkezinden 8 km batıdadır, rakımı 1380 m. Toponim kadim Sümerlere ilgilene biler. Nüfusu: 1926'da 40 ailede 248 kişi; 2002'de 341 kişi, 2006'da kayıtta 111 ailede 569 kişi. İlkokul 1929'da açılmıştı, iptidai okul faaliyettedir.
## • ŞİNDİLER köyü – Lükün-Şindi dağının eteğinde, ilçe merkezinden 6 km kuzey-batıdadır, rakımı 1250 m. Bu köy adına 1536 yılı belgelerinde (Barataşvililerin–Beratlıların bölü kitabında) rast geliriz. 1701 yılı nüfus sayımına göre, ahalisi 34 kişi gösterilmiştir. 19. yüzyılın tarihi kaynaklarında köyün adına Şindiler-Kepenekçi biçiminde de rast gelinir. Orta yüzyıllara ait edilen salon şekilli kilisenin kalıkları var. Nüfusu: 1870'te 19 ailede 128 kişi; 1926'da 70 ailede 462 kişi; 2002'de 467 kişi (228 bay, 239 bayan), 2006'da 246 ailede 464 kişi. Okul 1928'dendir, iptidai okul (18 öğrenci) var. Ünlü kişileri: profesör Fexreddin Hemidov, hukuk-muhafezeci Vekil Bayramov vb.
## • TĞİSPİRİ (Ormanağzı) köyü – Hamamlı çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 14 km güney-batıdadır, rakımı 1320 m. Toponim Gürcüce orman ağzı demektir. 1959 yılı 9 Kasım tarihine kadarki ezel adı Boğazkesen'dir. Nüfusu: 1926'da 13 ailede 22 kişi; 2002'de 53 kişi, 2006'da 20 ailede 60 kişi.
## • VAKE köyü – Oruzman vadisinde, rakımı 1250 m. Adı Karakilse olmuştu. Nüfusu: 2002'de 317 kişi, 2006'da 101 ailede 342 kişi.
## • YAKUBLU köyü – Başkeçid yaylasında, ilçe merkezinden 3 km batıdadır, rakımı 1360 m. Nüfusu: 1870'te 20 ailede 134 kişi; 1926'da 59 ailede 377 kişi; 2002'de 498 kişi, 2006'da 199 ailede 544 kişi. Okul 1921'de açılmıştı, ortaokul (128 öğrenci) var. Ünlü kişileri: eğitimciler Sadık Süleymanov, Enver Süleymanov, Mahmud Abdullayev, âlim Cemile Abdullayeva, hukuk-muhafezeci Adil Hümbetov vb.
## • YIRĞANÇAY köyü – Lor yaylasında, ilçe merkezinden 75 km güney-batıdadır, rakımı 1660 m. Nüfusu: 1870'de 80 ailede 536 kişi; 1918'de 972 kişi; 1926'da 174 ailede 1078 kişi; 2002'de 600 ailede 2678 kişi, 2006'da 602 ailede 2591 kişi. Okulun tarihi 1923'tendir, ortaokul (358 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: din hadimi Mehemmed Osman oğlu, aksakallar Nazar, Veyis, Mehemmed Yadigar oğlu, Töre Memmed, Yunus Çırpan oğlu, Sarı Hemid, şairler Miskin oğlu Allahverdi, Kartomar, Deveçioğlu Şahbeddin, Yolcu Novruz, Vezir Eliyev, Aslan Çırpanlı, İrşat Ömerov, Eleddin Rüstemov, eğitimciler İdris Çırpanlı, Celal Yadigarov, hekim Bilal Yadigarov, şarkıcı Dursun Borçalı vb.
## •
## • KARDABANİ İLÇESİNDE – Ülkenin doğu kısmındadır. 1930'a kadar Tiflis kazasına dâhil olmuştu, 1938'den Karayazı ilçesi adlanmıştı, 1947 yılı 18 Mart'tan Kardabani ilçesi adlanır. Hudutları: güneyde Azerbaycan Cumhuriyeti, doğuda Sagareco ilçesi, batıda Tetricğaro ve Marneuli ilçeleri, kuzeyde Msxeta ilçesi. Arazisinden Kür çayı akar, Candar ve Gumisi (Gümüş) gölleri var. Kocor ve Kiketi ıklım kaplıcaları faaliyettedir. Tiflis–Bakü demiryolu, Rustavi–Böyükkesik otoyolu, Bakü–Tiflis–Ceyhan petrol hattı, Bakü–Tiflis–Erzurum doğalgaz hattı geçir. Elektrik istasyonu var. Yüzölçümü: 1304 km². Nüfusu: 1989'da 109300 kişi, 2002'de 114348 kişi (her km²'e 87,7 kişi; ülke ahalisinin % 2,6'i).
İlçe merkezi: Kardabani şehri. 1 şehir, 2 kasaba, 18 köy belediyesi, 47 köy var. Karapapak soydaşlarımızın sayısı: 1979'da 39956 kişi (% 39,7), 1989'da 48781 kişi (% 42,5), 2002'de 49993 kişi (% 43,7). İlçede köy nüfusunun (98203 kişi) % 43,6'sı Karapapaklardır (42817 kişi). 14 köyün tam ahalisi soydaşlarımızdır. İlçe gazetesi Gürcü ve Azeri dillerinde yayımlanmaktadır. Kardabani bölgesinin tarihi-etnografik gelenekleri Vahid Ömerli'nin iki ciltlik “Karayazı” kitabında yansıtılmıştır. Karapapaklar Kosalı, Nazarlı, Soğanlık-Poniçala, Sertcala-Muğanlı, Ağtehle, Karatehle, Karacalar, Birlik, Botanik, Kalinin, Tezekend, Candar, Vaxtangis, Aşağı Kepenekçi, Ambartepe köylerinde tamıyla, Kardabani şehrinde karışık şekilde yaşarlar. 2006'da ilçede 14 Azeri okulu, bunun da 11'i orta, 3'ü temel (dokuz yıllık) okulu, 5283 kişi Azeri öğrenci, 436 kişi Azeri öğretmen olmuştu.
• KARDABANİ ŞEHRİNDE – Karayazı düzünde, Karayazı ormanının, Kür çayının sol kıyısında, Tiflis'ten 42 km doğuda, Tiflis–Bakü demiryolunun, Rustavi–Böyükkesik otoyolunun kenarındadır, rakımı 310 m. Kardabani toponimi Girdman hâkimliğinin ve ayni adlı taifenin adıyla ilgilendirilir. Önceki adı Karayazı olmuştu. Önceki Karatepe köyünün arazisindedir, 1932 yılı 22 Aralık tarihinde Karatepe köyü Karayazı kasabasına birleştirilmişti. 1947 yılı 18 Mart tarihinden Karayazı adı Kardabani olarak değiştirilmişti. 1969'dan şehirdir. Şimdi Karapapaklar yaşayan Karatepe, Aşağı Kepenekçi köylerini, Vağzal (Tbiliscğaro) kasabasını da içerir. Karapapak Nüfusu: 2002'de 7176 kişi.
İki mescit olmuştu: 19. yüzyıla ait Hoylu ve Marağa mescitleri; sonra Hoylu mescidi onarılarak, Karayazı Cuma mescidi adlandırılmıştır. Bakü, Nizami, Vakıf, Axundov, Semed Vurğun, Ezizbeyov, Abdulla Mustafayev sokakları da var. Karatepe okulu 1919'da açılmıştı; 3 sayılı Azeri ortaokulu (2006'da 659 öğrenci, 61 öğretmen) ve 6 sayılı Azeri temel okul (2006'da 114 öğrenci, 16 öğretmen) faaliyettedirler. Okul hakkında “Élin Sönmez Ziyası” adlı kitap (Bakü 2001) bırakılmıştır. Ünlü kişileri: aksakallar Abdulla Mustafayev, Eli Şıxıyev, Hacı Daşdemirov, Abdulla Daşdemirov, emek kahramanı Gülsenem Eliyeva, şairler İsa İsmailzade, Veli Tomayev, Arif Mustafazade, Gürcistan milletvekili olmuş âlim Mukaddes Nemetov, eğitimciler Rüstem Memmedov, Celil Memmedov, Zülfü Tomayev, Tanrıverdi Sadıkov, Mehemmed Nemetov, Hemid Musayev, Zabit Hüseynov, Rza İskenderov, Hidayet Yusifov, Kazım Bedelov, Firdovsi İskenderov, profesörler Şahveled Xelilov, Kamil Şerifov, Cabbar Memmedov, Sabir Daşdemirov, Korkmaz Baxışov, Sabir Eliyev, Ziyeddin Sadıkov, Eleddin Mahmudov, Elixan Musayev, Eleddin Bedelov, Eleddin Hüseynov, Xemmed Gözelov, Ehmed Musayev, Yakut Nemetov, toplumsalcılar Telman Hesenov, İlyas Memmedov, Ramin Bayramov, Akif İsmailov, ressam Taryel Eliyev, heykeltıraş Ferhat Heyderli, hukuk-muhafezeci Hamlet Daşdemirov, din hadimi Ramin İgidov vb.
## • AXALŞEN köyü – Karayazı düzünde, ilçe merkezinden 3 km batıdadır. Alman kolonisi olmuştu. İlk adları Telman, Kofrunstal olmuştu. Almanlar sürgün olunandan sonra buraya Tehle, Kosalı, Candar cemaatlerinden Karapapaklar gelip yerleşmişler. Nüfusu: 2002'de 1184 kişi (87% – 1030 kişi).
## • AMBARTEPE köyü – Karayazı düzünde, Tiflis–Kardabani şosesinin kenarında, ilçe merkezinden 4 km batıdadır, rakımı 305 m. Tarihi kaynaklarda adı Ambartepe (Ambar taife) şeklinde 19. yüzyılda da çekilir. Alman kolonisi olmuştu, Traunbenstal adlanmıştı, Roza da denilmişti, 1943'ten sonra Tehle cemaatinin bir kısmı buraya göçmüş, adı Ambartepe olmuştu. Nüfusu: 2002'de 131 kişi.
## • AŞAĞI KEPENEKÇİ köyü – Karayazı düzünde, Karayazı ormanının, Kür çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 3 km batıdadır, rakımı 300 m. Başka Kepenekçi köyleri gibi, bu köyün adı da kadim Türk menşeli Peçenek taifesinin Kapan / Kepen koluyla ilgili ola biler. Köye Ceferli, Ulukişili, Zerger de denir. Şimdi Kardabani şehrinin yönetimi bünyesindedir. Alanı: 42 ha ekin yeri. Nüfusu: 1918'de 87 ailede 65 kişi; 1926'da Yukarı Kepenekçi'de 338 kişi, Aşağı Kepenekçi'de 86 kişi; 2002'de yaklaşık 125 ailede 1020 kişi. İlkokul 1938'de açılmıştı, temel okul (2006'da 79 öğrenci, 12 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: seminaryum müdavimi Paşa Mehemmedeli oğlu, şair Mehemmed Kasım oğlu, aksakal Bayram kişi, eğitimciler İsmail Xudayev, Abdülaziz Mehemmedoğlu, Elşad Hesenov vb.
## • BİRLİK köyü – Karayazı düzünde, Tiflis–Kardabani şosesinin kenarında, ilçe merkezinden 3 km batıdadır, rakımı 310 m. 1928'de Ağtehlelilerden ibaret Birlik adında ciftlik kurulmakla salınmıştı. Nüfusu: 1926'da 158 kişi; 2002'de % 87 Karapapak olmakla 298 ailede 1184 kişi, 2006'da 396 ailede 2100 kişi. Ünlü kişileri: aksakallar Bekir Söyün oğlu, Ejder İbrahimov, Bayram Gözelov, eğitimciler Yunus Osmanov, Pirmemmed İbrahimov, Mehed Veliyev, Hacalı Mustafayev, Sefer Sadıkov, Musa Ehmedov, toplumsalcı Meherrem Hesenov, profesör Xemmed Gözelov, din hadimi Meşedi Namık, şair-gazeteci Ebdüleli İbrahimsoy, âşık Ağacan vb.
## • BOTANİKA köyü – Karayazı düzünde, şose kenarında, ilçe merkezinden 3 km batıda. 1956'da Sibir'den sürgünden dönen Almanlar teşkil etmişler. Arazisinde Nebatat (Botanik) bağı olmuştur, ona göre de Botanik köyü adlanmıştır. Şimdi Karapapaklar yaşarlar. Nüfusu: 2006'da 239 ailede 1200 kişi.
## • CANDAR köyü – Candar (Ağgöl) gölünün batı kıyısında, ilçe merkezinden 12 km doğuda, Gürcistan'ın Azerbaycan'la sınır yakınındadır, rakımı 320 m. Candar Türk taifesiyle ilgili ola biler. Tarihi kaynaklarda köyün adına Gölkend şeklinde de rast gelinir. Yüzölçümü: 2000 ha ekin alanı. Nüfusu: 1870'te 46 ailede 265 kişi; 1886'da 37 ailede 253 kişi; 1918'de 76 ailede 425 kişi; 1926'da 167 ailede 661 kişi; 1989'da 3115 kişi; 2002'de 3118 kişi. Okulun tarihi 1922'dendir, şimdi ortaokul (2006'da 240 öğrenci, 22 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakallar Seyit Abbas, Seyit Yahya, Xoca kişi, Hacı Ehmed, Şamil Xelilov, Mirze Memmedov, Gürcistan Parlamentosu üyesi olmuş Memmed Memmedov, eğitimciler Tamam Paşayeva, Hüseyn Çopurov, Kulu Hesenov, Hemid Kuluyev, Abdulla Daşdemirov, Yasin Memmedov, Veli Ehmedov, Hacı Ehmedov, Aydın Musa oğlu, toplumsalcılar Telman Şemi loğlu, Rüfet Celal oğlu, Camal Bekir oğlu, Vidadi Hacı oğlu, Neriman Xocaoğlu, hukuk-muhafezeci Yasin Oruçov vb.
## • KARACALAR köyü – Kür çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 19 km kuzey-batıda, Tiflis'ten 10 km doğuda, Tiflis–Bakü demiryolunun kenarındadır, rakımı 355 m. Oğuz menşeli Karaca, Karacör taifeleriyle, Kıpçaklardaki Karaçay taifesiyle, Kılıçlı taifesinin Karaca koluyla ilgili ola biler. Nüfusu: 1869'da 69 ailede 498 kişi; 1886'da 86 ailede 563 kişi; 1926'da 171 ailede 711 kişi; 2002'de 4141 kişi (2052 bay, 2089 bayan), 2006'da 5121 kişi. 1870'ten mescit faaliyettedir. Dünyevi okulun tarihi 1920'dendir, hazırda ortaokul (2006'da 502 öğrenci, 37 öğretmen) var. Ünlü kişileri: eğitimciler Osman Karanizade, Mehemmed Karanizade, Bayram Eliyev, Mehemmed Sadıkov, Kerem Seferov, Arif Behmelov, Seyyad Nuruyev, Alı Sofuyev, aksakallar Mirze Eli ağa, Molla Kurban, Hacı Abdulla, Sofu Ellezoğlu, profesörler Ramiz Memmedov, Mehed Sofuyev, Sabir Eliyev, Ekber Eliyev, Namık Mehdiyev, eğitimci Seyyad Xelilov vb.
## • KALİNİN köyü – Karayazı düzünde, şose yolu kenarında, ilçe merkezinden 5 km batıdadır, rakımı 310 m. 1956'ya kadar adı Tatyanovka (Kafkas valisi Voronsov'un kızı Tatyana'nın şerefine) olmuştu. Nüfusu: 2002'de 1156 kişi, 2006'da 312 ailede 1200 kişi. Ortaokul var. Ünlü kişileri: aksakallar Ejder Karacayev, Kasım Eliyev, eğitimciler Reşid Memmedov, Yunus Osmanov, Tanrıkulu Memmedov, ressam Hümbeteli Karaca vb.
## • KOSALI köyü – Karayazı düzünde, otoyolu kenarında, ilçe merkezinden 5 km doğudadır, rakımı 290 m. Kaynaklarda adına Kaçalar-Kosalı şeklinde rast gelinir. Yüzölçümü: 153,3 km². Nüfusu: 1886'da 161 ailede 887 kişi; 1926'da 425 ailede 2004 kişi; 1995'da 1095 ailede 5836 kişi; 2002'de 5612 kişi, 2006'da 6000 kişi. 19. yüzyıldan mescit faaliyettedir. Okul 1918'dendir, ortaokul (2006'da 1028 öğrenci, 73 öğretmen) var. Ünlü kişileri: şairler Zabit, Mirze Mehdi Velizade, aksakallar Nebi Efendi, Hacı Emir, Hacı Veli, Mustafa, Yunus Mehralı oğlu, Kurban ağa (Hozeyin), Savrı İsayev, Memmed Xiyalov, Hacı Bedirxan İsmailov, İskender Oruç oğlu, Koca Xiyallı, Hacı Halay, şair Mayıl Usuboğlu, kahraman İsaxan, üstat âşıklar Elixan Karayazılı, Aslan Kosalı, profesörler Camal Mustafayev, Hamlet İsaxanlı, Elimxan Mahmudov, Rzaxan Mahmudov, İsaxan İsayev, Rza Memmedelizade, Eli Müftüzade, Rüfet Eminov, Veli Lezgiyev, Mecid Musayev, Vahid Şirinov, Ferhat Acalov, eğitimciler Esger Memmedelizade, Veli Lezgiyev, Mehed Abbasov, Ferrux Kerimov, Süleyman Abdullayev, şairler Veli Kadirli, Zahid Elempaşalı, hekimler Xiyal Xiyalov, Nizami Bağırov, Xelid Kamilov, Tapdık Bağırov, gazeteciler Müzeyet Yusifli, Şahismail Şemmedoğlu, Paşa Kesemenli, Nadir Almazoğlu, toplumsalcılar Arif İsayev, Mehemmed Bağırov, Sirac Aslan oğlu, Karaxan Xiyalov, Şahveled Xiyalov, Suddarxan İsayev, Müşfik İsayev, Merdan Dilenciyev vb.
## • NAZARLI köyü – Karayazı düzünde, Kardabani–Böyükkesik şose yolunun kenarında, ilçe merkezinden 6 km doğudadır, rakımı 280 m. Kaynaklarda Kaçalar-Nazarlı şeklinde de rast gelinir. Yüzölçümü: 1100 ha ekin alanı. Nüfusu: 1886'da 102 ailede 684 kişi; 1926'da 374 ailede 1621 kişi; 1995'te 1350 ailede 5350 kişi; 2002'de 5808 kişi, 2006'da 6000 kişi. Ortaokul (2006'da 529 öğrenci, 44 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: kahraman kaçak Cahangir, din hadimleri Molla Xoca, Molla Ömer, Molla İbrahim, aksakallar Vilayet Eliyev, Memli Kulam oğlu, Memmedcefer Piriyev, Ehmed Dursun oğlu, Ehmed Feyzi oğlu, İsa Karallı, Hümmet kişi, eğitimciler Mehemmed Osman oğlu, Keçeloğlu Hümmet, İsa Bayram oğlu, Almaz Veliyev, Yusuf Allahverdiyev, Yusuf Ömerov, Allahverdi İsmail oğlu, Vekil Musayev, Osman Osmanov, Göyce Aslanov, Kazenfer Kulamov, Xoca Memmedov, profesörler Adilxan Abdullayev, Celal Abdullayev, Ehmed Piriyev, hekim Behram İsmailov, gazeteci Telman Nezerli vb.
## • PONİÇALA (SOĞANLIK) köyü – Gürcistan–Azerbaycan şosesi kenarında, başkent Tiflis'ten 2 km doğuda, ilçe merkezinden 22 km batıda. Toponim kadim Sak Türk boylarıyla ilgilendirilir. Poniçala da Ön çala anlamına gelir. Tiflis şehriyle bitişiktir. 1973'e kadar adı Soğanlık olmuştu. Ezel kaynaklarda Kurkud, Korkud, Korkudoba şeklinde, 18. yüzyıldan sonraki kaynaklarda (o cümleden 18. yüzyılın “Şehriyar” yazılı destanında) Soğanlık şeklinde hatırlanır. 1795'te Ağa Mehemmed Kacar'ın Gürcülerle dövüşü bu arazide baş verdiği dolayısıyla Soğanlık dövüşü adlanır. Yüzölçümü: 120 hektardan fazla. Nüfusu: 1728'de 37 aile; 1869'da 19 ailede 120 kişi; 1886'da 40 ailede 269 kişi; 1918'de 95 ailede 570 kişi; 1926'da 161 ailede 738 kişi; 1989'da 700 ailede 4500 kişi; 2002'de 5698 kişi.
Dünyevi okul 1920'de açılmıştı. Şimdi ortaokul (2006'da 379 öğrenci, 29 öğretmen) var. Ünlü kişileri: seminaryum mezunu Abbas İsayev, üstat âşık Sadık Sultanov, aksakallar Hacı Kurban, Meşedi Allahverdi, Gülmemmed Kerem oğlu, Nuru kişi, İsa kişi, din hadimleri Seyit Miri, Meşedi Kulam, profesörler İsa Kerimov, Zemfira Verdiyeva, Kamil Kahramanov, Vügar Eliyev, Vakıf Memmedov, eğitimciler Şamil Kahramanov, Rzakulu Axundov, Emir Abdinov, Kurbaneli Kurbanov, Rüstem İsayev, İbayet Memmedov, Akif Nuruyev, Neriman Kurbanov, Nurehmed İsayev, toplumsalcılar Hacıbağır Allahverdiyev, Hacıveli İsayev, Xeleddin Paşayev, şair Deryeynur vb. Köy hakkında Vügar Eliyev'in ve Nurehmed İsayev'in kitapları yayınlanmıştır.
## • SERTCALA-MUĞANLI köyü – Yor yaylasında, Samkor düzünde, Yor (Kahrı-Kabırrı) (Kabırrı hidronimi Kabar / Kabır Türk taifesini da hatırlatır) çayının sağ kıyısında, Elvan dağının eteğinde, ilçe merkezinden 47 km kuzeyde, Tiflis–Kaxet şose yolunun 45 kilometreliğinde, rakımı 740 m'dir. Sertcala Tiflis'in batısındaki Avcala, doğusundaki Ortacala toponimleriyle zincir varı halka oluşturur. Muğanlı adı da başka bu tip köyler gibi, Muğ / Muğan taifesiyle ilgilidir. Yüzölçümü: 200 hektardan fazla. Nüfusu: 1886'da 99 ailede 637 kişi; 1918'de 190 ailede 1038 kişi; 2002'de 3558 kişi (1695 bay, 1863 bayan), 2006'da 3800 kişi. Okul 1913'ten faaliyettedir, 2006'da Muğanlı ortaokulunda 445 öğrenci, 36 öğretmen olmuştu. Ünlü kişileri: âşık Arif, aksakallar Mutu Abbas oğlu, Rza Oruçelioğlu, Novruz Alıoğlu, Kasım Abbasov, eğitimciler Reşid Novruzov, Beşir Allahyarov, Xemmed Memmedov, Yahya Kacirov, Firidun Abbas oğlu, Şamil Ellezov, yazar Ayvaz Ellezoğlu, toplumsalcı Mahal Abbasov vb. Dilgem Tanrıkulu'nun “Kırk Kapıdan Biri Bağlı” kitabında köye ait etnografya denemeleri verilmiştir.
## • TEHLE köyü – Kür çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 17 km batı semtte, Tiflis'ten 13 km doğuda, Tiflis–Bakü demiryolunun kenarında, Kaçiani istasyonundan 3 km aralıdadır, rakımı 355 m. Toponim meşhur Tekle taifesinin adını yansıtır. Kadim Türk menşeli Tele taifesinin adını da hatırlamak olar. Tehle'de Söydümallar, Ağamallar, Zorvalar, Mursakulağauşağı, Ekberöyü, Elmerdenöyü, Xanehmedli, Çaşlar, Merdallar nesilleri var. İki kısımdır: Ağtehle ve Karatehle. Ağtehle'nin nüfusu: 1869'da 106 ailede 1064 kişi; 1878'de 1024 kişi; 1886'da 122 ailede 1091 kişi; 1926'da 329 ailede 1792 kişi; 2002'de 4229 kişi. Karatehle'nin nüfusu: 1869'da 29 ailede 333 kişi; 1886'da 67 ailede 655 kişi; 1926'da 45 ailede 842 kişi; 2002'de 2936 kişi (1446 bay, 1490 bayan), 2006'da Ağtehle'de 5240, Karatehle'de 3200 kişi.
Okul 1919'da açılmıştı, Ağtehle'de ortaokul (2006'da 191 öğrenci, 18 öğretmen), Karatehle'de ortaokul (2006'da 191 öğrenci, 13 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: şairler Aşır (Aşır Seyit Ehmed oğlu), Memmed Xelil, seminaryum mezunu Allahverdi Kelbiyev, kahramanlar Balabey, Mehemmed, Bayram, aksakallar Allahverdi Karabağlı, Yetim İsmail, Heseneli Kerbelayı Elioğlu, Müseyib Kasımoğlu (Petersburg üniversitesi mezunu), Piri Rüstemoğlu, Gülehmed Hüseynoğlu, şair Tehle Novruz, eğitimciler Mürsel Efendiyev, Gülehmed Musayev, Hüseyn Gözelov, İsmail Ekberov, Kahraman Eliyev, Gülehmed Hesenov, Rövşen Hüseynov, Semed Musayev, Sadakat Eliyeva, Aydın Memmedov, profesörler Ziyeddin Sadıkov, Seyidehmed Ehmedov, Veli Musayev, Eleddin Mahmudov, Hidayet Hüseynov, Xanlar Memmedov, Nizami Karabağlı, hukuk-muhafezeciler Kamber Bayramov, Asim Hesenov, Nureddin Oruçov, toplumsalcılar Gülehmed Karibov, Xanehmed Karibov, Hacı Memmedov, İsmail Bayramov, Eleddin Mirzeyev, Mirze Mirzeyev, Savalan Mirzeyev, Gürcistan Azerilerinin tarihi etnografyasının araştırıcısı Esed Eliyev, ressam Teymur Kelbiyev, şair Allahverdi Tehleli vb.
## • TEZEKEND köyü – Karayazı düzünde, Tiflis – Kardabani şose yolunun kenarında, ilçe merkezinden 6 km batıdadır, rakımı 320 m yüksekte. 1919'da Ağtehle'lilerden bina olmuştu. Önce adı İrvahamabad olmuştu. Nüfusu: 1926'da 95 ailede 388 kişi; 2002'de 344 ailede 1856 kişi (880 bay, 976 bayan), 2006'da 390 ailede 1800 kişi. Temel okul (2006'da 106 öğrenci, 15 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakallar Kahraman ağa, Hüseyn Xanmemmedov, İbrahim Bextiyaroğlu, Mehemmed Şahverdiyev, Abdulla Mustafayev, âlimler Eleddin Mahmudov, Tapdık Hesenov, eğitimciler Xanehmed Hesenov, Ağacan Eliyev, Adil Ehmedov, toplumsalcı İslam Memmedov, gazeteci Dilgem Şahverdiyev, şair Kerim Kelbigil vb.
## • VAXTANGİS köyü – Karayazı düzünde, Kardabani–Böyükkesik şose yolu kenarında, ilçe merkezinden 9 km doğu semtte. Önceki adı Ulyanovka-Voykovo olmuştu (Vayovka denilmişti), 1991'de adı Vaxtangis konulmuştur. Yüzölçümü: 1400 ha. Nüfusu: 1926'da 179 kişi; 2002'de 2592 kişi (2332 kişi Karapapak). Ortaokul (2006'da 329 öğrenci, 27 öğretmen) var. Ünlü kişileri: Rza Memmedov, Müsellim Musayev, Musa Musayev, Letif İsayev, Mehemmed Ömerov, Müseyib Ehmedov, Osman Delen oğlu vb.
## • VAZİANİ köyü – Martkop semttedir, genelde Gürcüler, kısmen de Azeriler (Karapapaklar) meskundurlar.
## •
## • MARNEULİ İLÇESİNDE – Ülkenin güney-doğusunda. Orta yıllık sıcaklık +12 c°. 1917'ye kadar Tiflis vilayetinin Borçalı kazasına, 1929'a kadar Lüksemburg ilçesine dâhil olmuştu, 1929'dan Borçalı ilçesi gibi ayrıca inzibati birime dönüşmüştü. 1947 yılı 18 Mart tarihinden Marneuli ilçesi adlanır. Hudutları: doğuda Kardabani ilçesi; kuzeyde Tetricğaro ve Kardabani ilçeleri; güneyde Azerbaycan ve Ermenistan; batıda Bolnis ilçesi. Arazisinden Xram (Ehram), Alget, Debed, Kür, Benövşe çayları akar. Alget çayı başlangıcını Trialet silsilesinin güney yamaçlarından götürür, uzunluğu 108 km, genişliği 763 km²'dir, Kür çayına dökülür. Debed çayı Ermenistan'da Cavaxet dağ silsilesinden başlar, Gürcistan'da Sadaklı köyü yakınında düzenliğe çıkır, Xram çayına dökülür, uzunluğu 178 km., genişliği 4,1 bin km²'dir.
İlçe arazisinden Tiflis–İrevan, Tiflis–Kazret demiryolları, Tiflis–Sadaklı, Tiflis–Bolnisi otoyolları, Bakü–Tiflis–Ceyhan petrol hattı, Bakü–Tiflis–Erzurum doğalgaz hattı geçir. Doğal ihtiyatlar, o cümleden inşaat malzemeleri (mermer, bazalt, granit, kum, kireç) zengindir. Ağcagala (Kuşçu kalesi), Baydar kalesi ilçenin arazisindedir. İlçe merkezi: Marneuli şehri. Yüzölçümü: 935,2 km², bunun 610 km²'i tarım alanıdır. Nüfusu: 1989'da 115.500 kişi, 2002'de 124.332 kişi (her km²'e 126,4 kişi; ülke nüfusunun % 2,7'si). İlçe gazetesi Gürcüce ve Azerice yayımlanmaktadır. İlçede toplu ve çokluk halinde Karapapaklar yaşarlar. İlçede Azeri-Karapapakların sayısı: 1979'da 72.965 kişi (% 72,6), 1989'da 91.923 kişi (% 76,3), 2002'de 98.245 kişi (% 79). 90 yaşayış mıntıkası, 1 şehir, 1 kasaba, 16 köy belediye meclisi, 72 köy var.
Köy nüfusunun (94526) genel toplamında Karapapaklar % 86,4'ü tutarlar. 72 köyden 51'inin sakinleri toplulukla soydaşlarımızdır. İlçede soydaşlarımız Sadaklı, Kızılhacılı, Kaçağan, Alget, Sabirkend, Ezizkend, Tezekend, Hacıisekend, Böyük Muğanlı, Candar, Daştepe, Kürtler, Baydar, Beyler, Hallavar, Lecbedin, Saral, Araplı, Kasımlı, Ulaştı, Ağemmedli, Kuşçu, İmir, Demye-Görarxı, Ağkula, Axlılele, Axlımahmudlu, Tekeli, Hancığazlı, Hocornu, Hüldere, Baytallı, Beyterefçi, Kepenekçi, Keşeli, Kosalı, İlmezli, Ambarovka, Kireç-Muğanlı, Karakocalı, Kırıklı, Kullar, Molla oğlu, Seyidhocalı, Mamayı, Burma-Tezekend, Memgelli köylerinde tamlıkla, Marneuli şehrinde, Şülever kasabasında, Tamaris, Sop köylerinde karışık şekilde yaşarlar.
Ekonomisinin esasını denli-sünbüllü bitkicilik, sebzecilik, üzümcülük, yağlı bitki tarımcılığı, etçilik-sütçülük-yüncülük yönlü hayvancılık oluşturur. Sanayisi temelde yerli hammadde ve tarım hammaddesi esasında gelişir. 2006'da ilçede 88 okulun 58'inde öğretim Azerice yürütülür, bu okullarda 14653 öğrenci, 1758 öğretmen olmuştu. 67 kütüphane, 2 tiyatro, 2 müze var, Alget televizyon-radyo şirketi faaliyettedir.
Sarvan mescidi
## • MARNEULİ ŞEHRİNDE – Alget çayının kıyısındadır, rakımı 470 m, Tiflis şehrinden 39 km güneyde. Marneuli toponimi bazı ezel kaynaklarda Künjürüt gibi de verilir. Adı 1932'ye kadar Sarvan köyü, 1932–1947 yıllarında Borçalı kasabası olmuştu. 1964'ten şehirdir. Marneuli ilçesinin merkezidir. Lomtagora, Sarvan ve Candar köylerini de içerir. Şehrin arazisinden Alget çayı akar, Tiflis–İrevan, Tiflis–Kazret demiryolları, Tiflis–Sadaklı, Tiflis–Bolnisi otoyolları geçir. Sıcak kontinental iklime sahiptir. Orta yıllık sıcaklık 12°C.'dir. Şehirde Nizami Genceli'nin, Şota Rustaveli'nin, Neriman Nerimanov'un, Miheil Cavahişvili'nin büstleri, abideleri konulmuştur. Nizami, Nesimi, Fuzuli, Xudu Borçalı, M. F. Axundov, Neriman Nerimanov, Abdulla Şaik, Sabir, Memmedemin Resulzade, Kerim Şerifov, Semed Vurğun, Emrah Aslanov, Şıxeli Kurbanov, Ayvaz Hesenov, Hacımurad Xelilov sokakları da var. Abdulla Şaik'in dede-baba ocağında onun ev müzesi açılmıştır. Mescit, kilse, Azerilerin kültür merkezi, demiryolu istasyonu, bir kaç sanayi müessesesi, hastane-poliklinik kompleksi var. Şehirde hazırda 17875 Azeri-Karapapak yaşar. 3 okulda (2005'te uygun olarak 229, 528, 87 öğrenci), temel (dokuz yıllık) okulda (210 öğrenci) ve internet-okulda (605 öğrenci, 50 öğretmen)
## Öğretim Azerice yürütülür, ayrıca Gürcistan Azerbaycan Tedris Üniversitesi faaliyettedirler.
## • AĞEMMEDLİ köyü – Debed çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 17 km güneyde, rakımı 360 m. Nüfusu: 1870'te 53 ailede 155 kişi; 1926'da 105 ailede 575 kişi; 2002'de 2867 kişi (1420 bay, 1447 bayan). İlkokul 1934'te açılmıştı, ortaokul (2005'te 504 öğrenci, 60 öğretmen) var. Ünlü kişileri: eğitimciler Kerem Tükenov, Çoban Musayev, Elixan Memmedov, Cavanşir Mehdioğlu, Eşref Tükenov, profesör Şemistan Bağırov, şair-gazeteci Bakü'deki “Borçalı” derneğinin başkanı olmuş Ayvaz Borçalı, hukuk-muhafezeciler Mehrab Tükenov, Malik Musayev, saz bentler Dünyamalı, Elbeyi, şair Kemran Mehdi vb.
## • AĞKULA köyü – İlçe merkezinden 26 km güneyde, rakımı 630 m. Toponim Bulgarların Kıpçak tiresi Kol, Kafkas Albanya'daki Kel, Kıpçak-Karapapakların Kul taifelerini hatırlatır. Ağkula da denir. Nüfusu: 1926'da 25 ailede 109 kişi; 2002'de 150 kişi. Ünlü kişileri: profesörler Nureddin Babayev, Asef Süleymanov, âlim Mehram Memmedov, yazar, âlim Arif Emrahoğlu vb.
## • AXLILELE köyü – Borçalı çökeğinde, Debed çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 26 km güneyde, Marneuli–Sadaklı otoyolunun, Tiflis–Sadaklı demiryolunun kenarındadır, rakımı 410 m. Nüfusu: 1870'te 14 ailede 94 kişi; 1926'da 42 ailede 182 kişi; 2002'de yaklaşık 330 ailede 805 kişi (415 bay, 390 bayan). Temel okul (2005'te 172 öğrenci, 19 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakallar Penah Poladov, Dursun kişi, şair Kulamhüseyn Borçalı, toplumsalcı Vakıf Rzayev vb.
## • AXLIMAHMUDLU köyü – Borçalı çökeğinde, Debed çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 12 km güneyde, rakımı 340 m. Nüfusu: 1870'te 26 ailede 174 kişi; 1926'da 44 ailede 194 kişi; 2002'de 758 kişi (375 bay, 383 bayan). İlkokul 1936'da açılmıştı, temel okul (2005'te 147 öğrenci, 20 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: Seyit Rza, Seyit Mirzağa, Seyit Hüseyn, Seyit Mehemmed, Seyit Miri, Seyit İsmail, Kerbalayı Esed, üstat âşık Dede Emrah vb.
## • ALGET (Meçidli Görarxı) köyü – Alget çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 7 km güney-doğudadır, rakımı 360 m. Görarxı élatının en büyük köyü, merkezi. Görarxı'nın ezel adları Emirhaslı, Emirli olmuştu. Gürcistan Devlet Arşivinde 19. yüzyıla ait Borçalı'nın Emirhaslı köyünde yazıya aktarılmış 16. asır müellifi Mehyeddin Mehemmed Berdeli'nin “Hedaik” eseri korunmaktadır. Şimdi de burada iri mahallelerin birine Emirli, diğerine Kölayır mahalleleri denir. İri ark (kanal) çekilenden sonra Görarxı adlanmıştı. 1959 yılı 3 Ağustos kararla Alget adlanmıştır. Şimdi ayrı ayrı köylere (Alget, Ezizkend, Hacıisekend, Sabirkend, Tezekend) bölünse de, yene Görarxı olarak tanınmaktadır.
Buradaki mescit 1590'da Şah Abbas'ın hükmüyle inşa edilmişti, 1882'de Hacı Eli Hacıoğlu'nun masrafıyla onarımı yapılmıştı. Çok zaman bu élata Meçidli-Görarxı denir. Nüfusu: 1728'de 28 aile; 1870'te 270 ailede 1770 kişi; 1878'de 1470 kişi; 1886'da 259 ailede 1156 kişi; 1918'de 6249 kişi (Böyük Görarxı'da 2126, Bala Görarxı'da 687, Mülklü-Görarxı'da 3436 kişi); 1926'da 325 ailede 2378 kişi; 2002'de cemi Görarxı élatında yaklaşık 16000 kişi. Görarxı'da okulun tarihi 1910'dan başlanır, Alget köyünde 2 ortaokul (2005'te muvafık olarak 452 öğrenci, 36 öğretmen ve 327 öğrenci, 28 öğretmen) faaliyettedir. 1 sayılı okul Teymurxan Çovdarov'un adını taşır. Nüfusu: 2002'de 1323 ailede 5017 kişi (2498 bay, 2519 bayan).
Ünlü kişileri: cihan pehlivanı sirk ustası Reşid Yusifov, devlet hadimi Ayvaz Hesenov, Azerbaycan'ın Gürcistan'da büyükelçisi olmuş Ramiz Hesenov, aksakallar Almaz Hesenov, Hesen Hesenov, emek kahramanı Sona Verdiyeva, Gürcistan milletvekili olmuş Allahverdi Hümbetov, toplumsalcı Tapdık İsmailov, profesörler Gürcistan'da Azeri okulları tarihinin araştırıcısı Novruz Bayramov, İlyas İsmailov, İsmixan İsmailov, İsmail Aslanov, Eli Nesibov, eğitim yöneticileri Teymurxan Çovdarov, Bayram Hacıyev, İsa Aslanov, Oruç Nesibov, toplumsalcılar Hacımurad Xelilov, İsmail Xelilov, Neriman Karayev, David Ehmedov, Ziyadxan Gerekov, Eli Hesenov, din hadimi Rasim Memmedov, âşıklar Ayvaz, Karib, Kurbaneli, Bayram, şair Abbas Memmedov vb.
## • ALGET köyü (Kür üstü) – Uzun yıllar üzümcülük yönlü ciftlik yerleştiğinden Sovhoz da denilmiştir. Nüfusu: 2002'de 156 ailede 690 kişi. Ünlü kişileri: emek kahramanları Flora Demirciyeva, Memmed Yüzbaşov, Kemal Karayev, toplumsalcı Eli Yüzbaşov vb.
## • AMBAROVKA köyü – Kür çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 22 km doğuda, Tiflis–Sınık köprü otoyolundan 3 km aralıdadır, rakımı 350 m. Nadir Şah'ın mensup olduğu Ambar taifesiyle ilgili ola biler. Tarihi kaynaklarda köyün adına Kamberli, Yağılca, Ambarlı şekillerinde de rast gelinir. Nüfusu: 1870'te 14 ailede 94 kişi; 1918'de 86 kişi; 1926'da 21 ailede 133 kişi; 2002'de 559 kişi (291 bay, 260 bayan). İptidai okul (2005'te 52 öğrenci, 4 öğretmen) var. Ünlü kişileri: eğitimci İsmail İsmailov, aksakal Alı Dünyamalıyev, hukuk-muhafezeci Emirxan Dünyamalıyev, gazeteci İslam Eliyev, şair Mülkedar Nadir, toplumsalcılar Vakıf İsmailov, Ziyadxan Nadiroğlu, Serdar Dünyamalıyev, Saleh Nadiroğlu, Mezahir Xelilov, şairler İbrahimxelil Bayramov, Eli Balakişiyev vb.
## • ARAPLI köyü – Debed çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 10 km güneyde, Marneuli–Sınık köprü otoyolunun kenarındadır, rakımı 340 m. Karapapak tiresi Arpalı adıyla ilgilendirilir. 1827'de Araplıların bir kısmı Ruslara boyun eğmeyerek, İran'a bağlı Sulduz mahalline göçmüştür. Yakındaki mezarlıkta koç, at abideleri var. Nüfusu: 1870'te 64 ailede 429 kişi; 1926'da 61 ailede 258 kişi; 2002'de 1118 kişi. Okul 1919'dan faaliyettedir, şimdi ortaokul (2005'te 188 öğrenci, 24 öğretmen) var. Ünlü kişileri: aksakallar Ekber Mustafayev, Kamber Mehreliyev, Mehman Karayev, Kayıbkulu Elekberov, yazar-gazeteci Yaşar Veliyev vb.
## • BAYDAR köyü – Borçalı çökeğinde, Xram çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 11 km güney-doğudadır, rakımı 330 m. Toponim Ağhunlar tirelerinden Padar taifesinin, kadim Baydar Türk kavmiyle ilgili ola biler (bu taife adı Moğollarda, Kırım Tatarlarında, Başkurtlarda, Kazaklarda kalmaktadır). Köyün adına Baydaréli şeklinde 16. yüzyılın kaynaklarında rastlarız. 18. yüzyılda köy ayrıca Baydar sultanlığının merkezi olmuştu. Nüfusu: 1870'te 61 ailede 409 kişi; 1918'de 528 kişi; 1926'da 160 ailede 582 kişi; 2002'de 270 ailede 1236 kişi (636 bay, 600 bayan). Okulun tarihi 1921'dendir; ortaokul (169 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: şair Leyli Ezizbey kızı, aksakallar Mehdi Ağa Sultanov, Sultan nene, Ehmed Çobanov, eğitimci Paşa Sultanov, âşık Dellek Söyün, Molla Mikail, gazeteci Şerif Kerimli, toplumsalcı Osman Çobanov vb.
## • BAYTALLI köyü – Debed çayı kıyısında, ilçe merkezinden 20 km güneyde, rakımı 355 m. Nüfusu: 1870'te 11 ailede 74 kişi; 1926'da 19 ailede 51 kişi; 2002'de 120 ailede 400 kişi. Temel okul (68 öğrenci) var. Ünlü kişileri: aksakal İbrahim Osmanov, hukuk-muhafezeci Kemal İbrahimov, toplumsalcı Zahid Kuluzade vb.
## • BEYTEREFÇİ köyü – Debed çayının sağ kıyısında, Gürcistan–Ermenistan sınırı yakınında, ilçe merkezinden 24 km güneyde, rakımı 410 m'dir. Nüfusu: 1870'te 21 ailede 141 kişi; 1926'da 33 ailede 140 kişi; 2002'de 120 ailede 483 kişi. Temel okul var.
## • BEYLER köyü – Xram çayının kıyısında, ilçe merkezinden 9 km güney-batıdadır, rakımı 360 m. Oğuz soylu Baylarla ilgili ola biler. Nüfusu: 1870'te Böyük Beyler'de 20 ailede 134 kişi, Bala Beyler'de 17 ailede 114 kişi; 1918'de Böyük Beyler'de 71 kişi, Bala Beyler'de 74 kişi; 1926'da Böyük Beyler'de 36 ailede 106 kişi, Bala Beyler'de 29 ailede 89 kişi; 2002'de Böyük Beyler'de 200 kişi, Bala Beyler'de 395 kişi. Temel okul (2005'te 90 öğrenci) var. Ünlü kişileri: şair Kul Karanı, toplumsalcılar Vahid Mirzeyev, Rafael Mirzeyev, Tahir Nazıyev, eğitimci Ferman Memmedov vb.
## • BÖYÜK MUĞANLI köyü – Xram çayının sol kıyısında, yarganın kaşında, ilçe merkezinden 18 km doğudadır, rakımı 310 m. Kadim Muğ, Muğan taifeleriyle ilgilidir. Kaş-Muğanlı denir. Damgacı düzü denilen tarihi mesken var. Bu yerler zamanında ticaret merkezi olmuştu. Kadim Çelebili-Xaccaoğlu kabristanlığı da buradadır. Nüfusu: 1803'te 30 ailede 120 kişi; 1870'te 72 ailede 483 kişi; 1918'de 492 kişi; 1926'da 133 ailede 617 kişi; 2002'de resmi nüfus sayımına göre, 684 ailede 1815 kişi (887 bay, 928 bayan). Dünyevi okulun tarihi 1922'den başlanır, hazırda ortaokul (268 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: şair Kasım ağa, üstat âşık Xındı Memmed, aksakallar Seyit Bağır, Molla Settar, Paşa ağa, Molla Kurban, Musa Hüseynoğlu, Kahraman Şabanov, Ordenli Karib, Seyit Esedulla, Seyit Möhsün, Seyyad Kerimov, Salman İmamverdioğlu, lokman Gövher nene, profesörler Letif Veliyev, Xalid Tanrıverdiyev, eğitimciler Muxtar Hacıyev, âşıklar Rza, Sefi, Gülabı, şairler Eli Faxralı, Eli Borçalı (Elekberov), Mahal Veliyev, İsa Sadik, İsa Yusufoğlu, Elmira Mahal kızı, gazeteci-tercümeci Nesib Yusifoğlu, eğitimci-şair Yusuf Yusifli, gazeteci Binnet Elioğlu vb.
## • BURMA (Burma Tezekend) köyü – Yerli halk Kazahlar der. Debed çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 40 km güneyde, Sadaklı köyünden 9 km batıda, Karadaş adlanan dağ eteği alandadır. 19. yüzyılda teşkil edilmişti. Önceler Sadaxlı'nın bine yerleri olmuştu. Nüfusu: 1979'da 345 kişi; 1989'da 530 kişi; 2002'de 433 kişi. İptidai okul (15 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakal Eli Necefov, eğitimciler Eleddin Yusifov, Lalezar Nesibova, şarkıcı Nesib Ceferov vb.
## • CANDAR köyü – Borçalı çökeğinin kuzey sınırında, Alget çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 3 km kuzeyde, otoyolunun, Bakü–Tiflis–Ceyhan hattı yakınlığında, rakımı 460 m. Hazırda Marneuli şehrine dâhildir, ana sokak Candar adlanır. Candar Türk taifesinin adındandır. Arazisinde Çınar ağaç piri var. Her il Nevruz bayramında Borçalı cemaati burada bayram şöleni düzenler. Çınarlı da denir. Nüfusu: 1870'te 27 ailede 177 kişi; 1926'da 93 ailede 366 kişi; 2002'de yaklaşık 400 ailede 1900 kişi. Budaklı, Keremli, Mansıruşağı, Nebiuşağı, Namazöyü, Deller, Meşediler, Sağamoylar nesilleri yaşarlar. Okul 1922'de açılmıştır, ortaokul (2005''de 224 öğrenci, 25 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakallar Budak baba, Meşedi Hüseyn, Kara Hesenoğlu, Kazım kişi, Bextiyar baba, Molla Mehemmed, profesör Hesret Hesenov, zurnacı Namaz Dede, şairler Mahmud Gürcistanlı, Serkan Candarlı, eğitimciler Meşedi Elekber, Ferrux Novruzov, Elipaşa Kasımov, Bayram Bayramov, Nayet Eliyeva, Zerife Xelilova, Paşa Bayramov, Vahid Namazov, vb.
## • CANHOŞ köyü – Serakvi (Zirek) dağ yamaçlarında küçük köydür. 2002'de toplam 20 kişi sakini olmuştu.
## • DAŞTEPE köyü – Borçalı çökeğinde, ilçe merkezinden 16 km güneydedir. Nüfusu: 1926'da 20 ailede 37 kişi; 2002'de 340 ailede 1462 kişi (690 bay, 772 bayan). Ortaokul (2005'te 162 öğrenci, 17 öğretmen) var. Ünlü kişileri: eğitimciler Sayadxan Mahmudov, Kahraman Kahramanov, toplumsalcı Zahid Hesenov, âşıklar Mehemmed Süleymanov, Şemil Alıoğlu, din hadimi Meşedi Eldeniz vb.
## • DEMYE-GÖRARXI köyü – Lök sıra dağlarının şimal yamaçlarında, ilçe merkezinden 30 km güneyde, Sadaklı köyünden 7 km aralıda, Marneuli–Sadaklı otoyolunun, Tiflis–Sadaklı demiryolunun kenarındadır, rakımı 420 m. Demye su çıkmayan yer anlamındadır, Görarxı toponiminin açımı hususunda çeşitli fikirler mevcuttur. Nüfusu: 1870'te 17 ailede 114 kişi; 1926'da 56 ailede 340 kişi; 2002'de 480 ailede 1815 kişi (900 bay, 915 bayan). Okulun tarihi 1923'ten götürülür, şimdi ortaokul (243 öğrenci, 26 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: âşık Oruç, aksakallar Seyit Miri, Hacı Hesen, Hacı Piri, profesörler Mikail Ceferov, Hesen Eliyev, “Gayret” halk harekatının başkanı Elibala Esgerov, toplumsalcı Heyder Musayev vb.
## • EZİZKEND köyü – Görarxı élatına aittir. Alget çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 12 km güney-doğudadır, rakımı 330 m. Kaynaklarda İvanbeyli (İvanalı) geder. Kölayır mahallesi de var. Yakındaki kazı meskeni eneolit devrine ait edilir. Nüfusu: 1926'da 131 ailede 1050 kişi; 2002'de (Hacıisekend'le birlikte) 521 ailede 2170 kişi (1065 bay, 1105 bayan). Okulun tarihi 1924'tendır, şimdi ortaokul (409 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakal Bağır Ehmedov, profesörler Şemistan Eliyev, Memmed Bayram oğlu, âlimler Ehmed Ehmedov, Zöhrab Eliyev, Mirze Gümeyev, Vahid Hüseynov, Seyfeddin Kadimov, Salman Culfayev, Sedi Süleymanov, Azad Bayramov, Mustafa Bayramov, eğitimci Alı Rzayev, toplumsalcılar Knyaz Culfayev, Teymur Musayev, Teymur Hacıyev, gazeteci Kerim Kerimov, şairler Abbaskulu Élebağlı, Kurban Ezizli, âşıklar Allahyar, Novruz, hekim Zülfügar Rzayev, şarkıcı Akşin Fateh vb.
## • HACIİSEKEND köyü – Alget çayının kıyısında, ilçe merkezinden 13 km güney-doğudadır, rakımı 292 m. Nüfusu: 1926'da 8 ailede 61 kişi; 2002'de 200 ailede 750 kişi. Temel okul (2005'te 102 öğrenci, 17 öğretmen) var. Ünlü kişileri: eğitimciler Alı Hacıyev, Kurban İbrahimov, bilgisayar mühendisi Elnur İbrahimov vb.
## • HALLAVAR köyü – Xram çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 6 km güney-batıdadır, rakımı 310 m. Nüfusu: 1870'te 20 ailede 134 kişi; 1926'da 38 ailede 129 kişi; 2002'de 60 ailede 288 kişi. Okul tarihi 1924'tendir, şimdi temel okul (33 öğrenci) var. Ünlü kişileri: âşık Ehmed, toplumsalcı Kemandar İsmailov vb.
## • HANCIĞAZLI köyü – Borçalı çökeğinde, Xram çayının sağ kıyısında, Babaker dağlarının kuzey eteğinde, ilçe merkezinden 35 km güneyde, rakımı 285 m. Toponim kaynaklarda adı geçen Hunan şehrini, Han çayını, Hansığ kasabasını hatırlatır. Nüfusu: 1870'te 15 ailede 114 kişi; 1886'da 21 ailede 86 kişi; 1926'da 13 ailede 72 kişi; 2002'de 436 kişi. İlkokul 1938'de açılmıştı, temel okul (2005'te 57 öğrenci) var. Meşhurlarından: gazeteci Ehtiram Emirxanoğlu vb.
## • HOCORNU köyü – Borçalı çökeğinde, Lök dağları silsilesinin kuzey eteğinde, Benövşesu çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 42 km güneyde, Sadaklı köyünden 11 km batıdadır. Nüfusu: 1870'te 2 ailede 14 kişi; 1918'de 265 kişi; 1926'da 148 ailede 172 kişi; 2002'de 842 kişi (% 21 – 176 kişi Karapapak). Okulun tarihi 1940'tan başlanır, ortaokul var.
## • HÜLDERE köyü – Güldere de denir. Sop dağının eteğinde, Gürcistan'ın Ermenistan'la sınırında, ilçe merkezinden 34 km güneydedir. 1919'da Sadaxlılardan oluşmuştu. Nüfusu: 1979'da 688 kişi; 1989'da 750 kişi; 2002'de 282 ailede 1116 kişi. Ortaokul (2005'te 230 öğrenci, 22 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: âlimler Alı Xuduyev, Yasin Ehmedov, Bekir Demirçalov, hekim Rafik Demirçalov, eğitimci Xelil Bediyev vb.
## • XUTOR-LECBEDİN köyü – Damgacı düzünde, rakımı 325 m. Nüfusu: 2002'de 177 kişi. Temel okul var.
## • İLMEZLİ köyü – Kür çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 25 km doğuda, Tiflis–Sınık köprü otoyolunun kenarında, rakımı 300 m. Demirçihasanlı élatına aittir. Nüfusu: 1870'te 18 ailede 120 kişi; 1886'da 15 ailede 120 kişi; 1926'da 41 ailede 240 kişi; 2002'de 214 ailede 1033 kişi (520 bay, 513 bayan). Okul 1924'te açılmıştı. Ortaokul (205 öğrenci) var. Ünlü kişileri: profesör Sedi İsmailov, aksakal Molla Meded, toplumsalcı Celal Hacıyev, eğitimciler Sabir Ebdülezizov, Zal Veli oğlu, Mehemmed Zal oğlu, âşıklar Celal, Bilal İlmezli, şairler Ehmed İlmezli, Élbeyi Celal oğlu vb. Mövlud Şemistanoğlu'nun “Dede Yurdum İlmezli” kitabı yayınlanmıştır.
## • İMİR köyü – Xram çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 10 km güneyde, otoyolunun, demiryolunun kenarındadır, rakımı 350 m yüksekte. Yakında İmirçala köyü de var. Toponim Oğuzların Eymur / Eymir taifesinin adının tahrif biçimi olması mümkündür. Eneolit devrine ait kazı meskeninden yüze çıkarılmış yanmış kilden kadın-ana heykelciyi; tunç devrine ait meskendeki dağınık kabirlerin nakışlı kapları, tunçtan aletler, 13.–14. yüzyıllara ait kilse içindeki mezarda Kıpçak tipli eşyalar ilgi çeker. Nüfusu: 1870'te 32 ailede 215 kişi; 1926'da 53 ailede 175 kişi; 2002'de (İmirçala ile birlikte) 350 ailede 1445 kişi (708 bay, 737 bayan). Okulun tarihi 1935'tendir, temel okul (2005'te 184 öğrenci, 16 öğretmen) ve İmirçala iptidai okulu (13 öğrenci, 4 öğretmen) var. Ünlü kişileri: aksakallar Abbas Memmedov, Hacıkerim Hüseynov, âlim Ferhat Karayev, gazeteci Şeref Celilli, eğitimci İsmixan Memmedov vb.
## • KAÇAĞAN köyü – Borçalı çökeğinde, Debed çayının kıyısında, ilçe merkezinden 25 km güney-doğuda, Marneuli–Sınık köprü otoyolunun kenarındadır, rakımı 335 m. Menşece Kıpçaklara bağlı Saral taifesinin bir koludur. Eneolit devrine ait kazı meskeninde çiy kerpiçten mühre damlar, küçük kil parçalardan bütün antropomorfik kadın heykelcikleri, 13.–14. yüzyıllara ait meskenlerde Kıpçak tipli dairevi kubbeli, güney semtten kapısı olan türbe önemlidir. Yüzölçümü: 10000 km²'den fazla. Nüfusu: 1728'de 12 aile; 1870'te 117 ailede 764 kişi; 1926'da 266 ailede 1246 kişi; 2002'de 3974 kişi (1851 bay, 2123 bayan). Köyde okul 1919'da açılmıştır, şimdi iki ortaokul (2005'te muvafık olarak 464 öğrenci, 49 öğretmen ve 286 öğrenci, 43 öğretmen) faaliyettedir.
Ünlü kişileri: kahraman Mehdi ağa, aksakallar Kerbelayı İsmail, Musa Eliyev, İsa Eliyev, Kazım Hüseynov, Yunus Hüseynov, Hesen Molla Elioğlu, Memid Musayev, Koxa Semed, Dünyamalı Emircanov, Fettah Seyidov, şairler Dollu Ebuzer, Molla Ağacan, İsa Borçalı, âşık Göyce, âşık Cemil, toplumsalcı Hesen Seyidov, emek kahramanları Mehemmed Kocayev, Abbaseli Kocayev, Hüseyn Memmedli, Tofik Karayev, Hüseyn Babakişiyev, Letif Seyidov, Sara Abbasova, Semed Kurbanov, İmran Memmedov, Seyyad Mesimov, Dursun Ehmedov, Oruç Bayramov, Sefer Hümbetov, Nuru Mikiyev, Emilyan Mustafayev, Emircan Emircanov, hekimler Zülal Seyidov, Celil Emircanov, eğitimciler Sara Bayramova, Mirze Hesen Mollayev, Muxtar Karayev, Meherrem Memmedov, Seyit Nemet Mir Fettahoğlu, Sahabbin Emircanov, Sedi Mikiyev, Mircelal Seyidov, Şahlık Seyidova, Yunus Emircanov, yazarlar Tahir Hüseynov, Veli Eliyev, profesörler Ayat Hesenov, Mahal Memmedli, Fazil Eliyev, Nizami Süleymanov, Sedi Hacıyev, toplumsalcılar Mehdi Topçuyev, Fazil Kuluyev, hukuk-muhafezeciler Ramiz Yusubov, Aydın Bayramov, Behlul Mustafayev, Hidayet Veliyev, Miraib Seyidov, Asif Kocayev, Kazım Kazımov (Kaçağanlı), şair Paşa Babakerli, gazeteci Xetaye Rüstemova, şarkıcı Ayvaz Hesenov vb.
Mahal Memmedli'nin “Borçalı Mahalli ve Kaçağan Kendi”, müellifler kolektifinin “Kaçağan Éli” kitapları köyün tarihine, etnografyasına aittir.
## • KASIMLI köyü – Borçalı çökeğinde, ilçe merkezinden 30 km güneyde, rakımı 400 m. Yüzölçümü: yaklaşık 3000 km². Toponim nesil adından türemiştir. Kasımıllı da denir. Yakındaki kazı meskeni eneolit devrine aittir. Nüfusu: 1870'te 64 ailede 422 kişi; 1926'da 140 ailede 688 kişi; 2002'de 800 ailede 2921 kişi (1437 bay, 1484 bayan). Okulun tarihi 1924'ten başlanır, ortaokul (461 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: “Borçalı Köroğlu'su” mahlasını taşımış Semed ağa, Astan ağa, Eli ağa, İstil İsmail, âşıklar Mehemmed, Nureddin, profesörler Novruz Hüseynov, Zakir Memmedov, İmir Eliyev, Şakir Nağıyev, tiyatro yönetmen-oyuncusu Bürceli Esgerov, gazeteci Azade-Taleh, âşıklar Telli Borçalı, Elman, Termeyxan Sedioğlu, Bekir, Heveskar, şair, “Özürlüler” Cemiyeti Gürcistan bürosunun başkanı Seyavuş Uygun, hukuk-muhafezeci Dünyamalı Hesenov, toplumsalcılar Fazil Bağırov, Natig Eliyev, hekim Mahir Osmanov vb.
## • KEPENEKÇİ köyü – Kür çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 25 km doğuda, Tiflis–Sınık köprü otoyolunun kenarındadır, rakımı 290 m. Bu toponimin kadim Peçenek Türk taifesinin Kapan / Kepen koluyla ilgililiği düşünülür. Demirçihasanlı élatına aittir. Tarihi kaynaklarda Kepenekçi-Demirçihasanlı gibi geçer, Kür üstü-Kepenekçi denir. 1950'li yıllara kadar Demirçihasanlı nahiyesinin ve köy belediyesinin merkezi olmuştu. Nüfusu: 1803'te 165 ailede 500 kişi; 1870'te 61 ailede 409 kişi; 1886'da 49 ailede 360 kişi; 1926'da 135 ailede 480 kişi; 2002'de 318 ailede 1383 kişi (711 bay, 672 bayan). Ortaokul (2005'te 235 öğrenci, 26 öğretmen) var. Ünlü kişileri: eğitimciler Hoca Efendi, Hemze Memmedov, aksakal Osman Sadıkoğlu, Yahya Mehdioğlu, İsrafil Mehdiyev, kamil üstat âşık Emrah Gülmemmedov, Kemandar Efendiyev, profesörler Cavid Xıdırov, Kahraman Binnetov, Mehebbet Memmedov, Aydın Memmedov, şair Rövşen Nesiboğlu, âşık Eflatun Kemandaroğlu, Ramin Karayev, eğitimci İmdad Efendiyev, Bahadır İsmailov, toplumsalcılar Rüstem Demirçiyev, Suddarxan Kazımov, Alı Eminov, hayırsever İlgar Eminov vb. Demirçihasanlı (Kür üstü-Kepenekçi) élatı hususunda “Kür üstü Demirçihasanlı” etnografik kitabı yayınlanmıştı. Rövşen Nesiboğlu'nun, Rüstem Demirçiyev'in, Suddarxan Kazımov'un “Kökten Budağa” kitabı bu köy hakkındadır.
## • KEŞELİ köyü – Kür'ün sağ kaşında, ilçe merkezinden 25 km doğuda, Tiflis–Sınık köprü oto yolunun kenarında, rakımı 320 m. Demirçihasanlı élatına aittir. Tarihi kaynaklarda Ağkeşeli ve Karakeşeli adlarıyla anılır. Nüfusu: 1728'de 19 aile; 1870'te Karakeşeli'de 11 ailede 74 kişi, Ağkeşeli'de 77 ailede 637 kişi; 1886'da Karakeşeli'de 12 ailede 130 kişi, Ağkeşeli'de 54 ailede 406 kişi; 1926'da Böyük Keşeli'de 113 ailede 602 kişi, Bala Keşeli'de 24 ailede 198 kişi; 2002'de 1020 ailede 3322 kişi (1694 bay, 1628 bayan). Okul tarihi 1926'dan başlanır, hazırda ortaokul (2005'te 626 öğrenci, 43 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakallar Cırcıroğlu Söyün, Hacı Karabağ, Yusuf Hüseynoğlu, emek kahramanı Camal İsayev, Semed Mollaehmedoğlu, Mehemmed İsaoğlu, İslam Yusuboğlu, yiğit İsa İsayev, şairler Bahadır Paşaoğlu, Derviş Osman (Ehmedoğlu), Eliyar Celal oğlu, âşık Ziyeddin, profesörler Cümşüd Ehmedov, Valeh Ehmedov, Gürcistan'daki toponimlerimizin araştırıcısı profesör Mahmud Hacıxelilli, hukuk-muhafezeci Yunus Efendiyev, toplumsalcılar Kemandar Yusubov, Serdar Yusubov vb.
## • KIRIXLI köyü – Borçalı çökeğinde, ilçe merkezinden 24 km güney-doğudadır, rakımı 325 m. Uruz Han neslinden Kırıklar taifesinin, Orta Asya'daki Kırık, Oğuzların Afşar taifesinin bir kolu olan Kırıklı, Kızılbaşların Zülkadar taifesinin bir kolu olan Kırıklı adlarıyla ilgilidir. Nüfusu: 1870'te 43 ailede 288 kişi; 1926'da 50 ailede 207 kişi; 1926'da 89 ailede 216 kişi; 2002'de 340 ailede 1262 kişi (605 bay, 657 bayan). Okulun tarihi 1923'tendir, ortaokul (2005'te 211 öğrenci, 20 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişilerinden: âşık Hüseyn Merdane vb.
## • KIZILHACILI köyü – Borçalı çökeğinde, ilçe merkezinden 2 km batıda, otoyolunun, demiryolunun kenarında, rakımı 440 m. Toponim Oğuz-Selçuk, Türkman soylu taifenin adındandır; Kızılhacılılar Kıpçak tiresi de hesap olunur. Erken tunç çağına ait kazı meskeninde tunç balta yüze çıkarılmıştır. Nüfusu: 1870'te 274 ailede 1836 kişi; 1886'da 237 ailede 1317 kişi; 1926'da 404 ailede 1888 kişi; 1977'de 4993 kişi; 2002'de 7124 kişi. İnşaat taşı kerhanesi faaliyettedir. Yerli okul Borçalı bölgesinde dünyevi okulların ilkinidir, o, 1877'de açılmıştır. Neriman Nerimanov 1890'da bu okulda öğretmenlik yapmıştı. N. Nerimanov Kızılhacılı'yı ön görerek böyle demişti: «Beşeriyetin geri kalmış hissesine kuvvem çattığı kadar kömek etmek fikri mende ilk defa hamin köyde doğmuştu».
Şimdi ortaokul (2005'te 605 öğrenci, 47 öğretmen), temel okul (185 öğrenci, 20 öğretmen) faaliyettedirler. Ünlü kişileri: yiğitler Halay Bey Mursakulov, Cöyrüoğlu Kara, İsmail Ağa, Astan Ağa, aksakallar Hümmet Nezerelioğlu, eğitimciler gimnazyum mezunu Settar Mursakulov, Hesen Mursakulov, Eziz Mursakulov, İmran Kerimov, İskender Mursakulov, Mahmud Kerimov, Sedreddin Muradov, Mehdi Hüseynov, Murtuz Memmedov, Tehmez Pirverdiyev, Şakir Babakişiyev, Hesret Genceyev, Ferhat Genceyev, Xelil Hüseynov, Mehemmed Piriyev, Ramiz Mursakulov, Yakub Bayramov, profesörler Aydın Kerimov, İsmail Mursakulov, Hemid Eliyev, İlgar Genceyev, hayırsever, toplumsalcılar Hacı Zakir Zeynalov, Gürcistan Parlamentosu üyesi olmuş Zümrüd Kurbanlı, din hadimi Meşedi Ahund Eli Eliyev, Kurbaneli Eliyev, Firuz Xelilov, Arif Oruçov, Ferizxan Memişov, İsrafil Bayramov, Ferizxan Aslanov, Zöhrab Muradov, Rövşen Babakişiyev, Borçalı okulları tarihinin araştırıcısı doçent Gülnara Goca Memmedova, gazeteci Baheddin Oruçlu vb.
## • KİREC-MUĞANLI köyü – Xram çayının sağ kıyısında, Babaker dağı eteklerinde, üç cumhuriyetin – Gürcistan, Azerbaycan, Ermenistan'ın sınır noktasında, ilçe merkezinden 40 km güney-doğuda, Marneuli–Sınık köprü otoyolunun kenarında, Sınık Köprü'nün 500 metreliğinde, rakımı 280 m. Nüfusu: 2002'de 1155 kişi (579 bay, 576 bayan). Okul 1923'te açılmıştı, ortaokul (2005'te 211 öğrenci, 23 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: şairler Molla Eyyub, “Molla Nesreddin” dergisinde mizahi şiirleriyle katılmış Mirze Hesen Mecruh, Tiflis Kızlar Seminarisi mezunu Sayalı Memmedova, edebi eleştirici Abbas Kireçli, âlim Sabir Memmedov, toplumsalcılar Allahverdi İsmailov, Enver Hüseynov, şehit Vefadar Eminov vb.
## • KOSALI köyü – Borçalı çökeğinde, Kür ve Alget çaylarının kovuşuşunda, ilçe merkezinden 30 km doğuda, Tiflis–Sınık köprü otoyolunun kenarındadır, rakımı 290 m. İki kısma bölünür: Birinci-Kosalı ve İkinci-Kosalı. Nüfusu: 1870'te 95 ailede 637 kişi; 1926'da 171 ailede 734 kişi; 2002'de Birinci-Kosalı'da 480 ailede 1622 kişi (801 bay, 821 bayan), İkinci-Kosalı'da 465 ailede 1587 kişi (795 bay, 792 bayan). Mescit, medrese var. Okul 1923'te açılmıştı, her iki köyde ortaokul var (2005'te muvafık olarak 246 öğrenci ve 206 öğrenci). Ünlü kişileri: İsa Sultan, Hacı Ehmed Sultan, aksakal Deli Ehmed, Nesib baba, şair Sedi bey Arif Müftüzade, emek kahramanları Zilli (Ziyad) Eminov, Mustafa Eliyev, eğitimciler Rühsare Eliyeva, Minayet Eminova, profesörler Mehebbet Memmedov, Bilal Efendiyev, aksakal Muxtar Eliyev, hekim Tahir Eminov, pehlivan Hevillah vb.
## • KULLAR köyü – Xram çayının kıyısında, ilçe merkezinden 22 km güney-doğuda, rakımı 325 m. Bulgarların Kıpçak tiresi Kolların, Alban taifesi Kellerin, Kıpçak-Karapapaklar içindeki Kul taifesinin (kaynaklarda: Kulobiçi, yani Kul oba içi) adını yansıttığını düşünmek mümkündür. İki köydür: Yukarı Kullar ve Aşağı Kullar. Nüfusu: 1870'te 55 ailede 369 kişi; 1926'da Yukarı Kullar'da 1704 kişi, Aşağı Kullar'da 628 kişi; 2002'de Yukarı Kullar'da yaklaşık 180 ailede 800 kişi, Aşağı Kullar'da 40 ailede 180 kişi. Aşağı Kullar'da ve Yukarı Kullar'da birer temel okul var. Ünlü kişileri: âşık İbrahim, profesör Nizami Nebiyev, Azerbaycan milli kahramanı Vezir Sediyev, harbici, şarkıcı Şemistan Elizamanlı vb.
Kuşçu kalesi – Ağcagala
## • KUŞÇU köyü – Debed çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 20 km güneyde, otoyolunun kenarındadır, rakımı 320 m. Kara Hunlar tiresi Kuşan taifesinin, kadim Kuşçu Türk taifesinin adını yansıttığı düşünüle bilir. Meşhur Ağcagala (Kuşçu kalesi) bu köy yakınında, Debed–Borçalı çayının aşağı akarı boyundadır. Ağcagala yerindeki kale Kurdbasar kalesi de adlanmıştır. Ağcagala'yı 1488'de Yakub'un siparişiyle Xelil Bey inşa ettirmişti. Xelil Bey Ağcagala'yı kendisine ikametgah seçmiş, buradan tüm Borçalı'ya, Kartli'ye, Tiflis'e nezaret etmişti. 1522'de Şah İsmail Xetai Ağcagala'yı yeniden kurarak, onu kendisine durak noktası seçmişti. Muhtelif zamanlarda Gürcü valisi Konstantine, Osmanlı serdarları Ehmed Paşa, Ferhat Paşa, Tebriz–Van valisi Cefer Paşa, Sefevi sülalesinden I Şah Abbas, Gence–Karabağ beylerbeyi Ziyadoğlu Uğurlu Xan ve başkaları bu kalede istihkamlar kurmuştular. Tarihte Ağcagala'nın yöneticisi Mustafa Sultanoğlu Elibey Seedli hatırlanır. 18. yüzyılda Nadir Şah'ın da duracak yeri Ağcagala olmuştu. Nüfusu: 1870'te 8 ailede 54 kişi; 1926'da 29 ailede 90 kişi; 2002'de 130 ailede 452 kişi (215 bay, 237 bayan). İlkokul 1930'da açılmıştı, temel okul var. Ünlü kişileri: meşhur Şenlik Baba ile deyişmiş şair Abbas Eli, şair Ağacan, âşıklar İbrahim, İsmail, Mehemmed, Oruç, yüksek görevler üstlenmiş Sabit Abbaseliyev, Kemal Memmedov, toplumsalcı Kasım Abbaseli vb.
## • KÜRTLER köyü – Borçalı çökeğinde, Xram çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 20 km doğudadır, rakımı 330 m. Tekle / Tekeli taifesinin bir kolu olan Kurdlar / Kürtler tiresinin adını yaşatır. Nüfusu: 1918'de 442 kişi; 1870'te 93 ailede 613 kişi; 1926'da 167 ailede 556 kişi; 2002'de 450 ailede 1711 kişi (839 bay, 872 bayan). Okulun tarihi 1920'dendir, şimdi ortaokul (2005'te 247 öğrenci, 37 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: Hacı Veli, Mikail kişi, Elesger Heyderov, savaş kahramanı, Mehdi Hüseynzade'nin (Mixaylo'nun) silah arkadaşı Şamil Bayramov, emek kahramanı Tamam Abdullayeva, eğitimciler Hesen Xeyirli, Xalid Hüryenov, İsmail Xanzade, profesörler Teymur Novruzov, Teymur İlyaslı, İsmixan Abdullayev, Yusuf İsmailov, Dursun Hümbetov, Bextiyar Abdullayev, âşık Hesret, gazeteci, “Gürcistan” gazetesi editörü Süleyman Süleymanlı, gazeteci Tehmez Tehmezov, dünya şampiyonu Samir İlyasov vb.
## • LECBEDİN köyü – Xram çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 20 km doğudadır, rakımı 325 m. Doğuda Damgacı düzünde kadim mezarlıkta kubbeler, türbeler, harimler var. Nüfusu: 1870'te 60 ailede 422 kişi; 1918'de 378 kişi; 1926'da 95 ailede 546 kişi; 2002'de 1538 kişi (720 bay, 818 bayan). Okulun tarihi 1921'den başlanır, hazırda ortaokul (2005'te 199 öğrenci, 24 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: şairler Xeste Namaz, Ehmed Xançallıoğlu, Başxanım, profesörler Eliyar Karabağlı, Ömer Osmanlı, Veli Osmanlı, âlim Ayseba Elizade, din hadimleri Molla Sirac Yagubov, Molla Abdulla Kadiroğlu, şair İbrahimxelil, Azerbaycan milli kahramanı Celil Seferov, toplumsalcılar Mahir Derziyev, Rehim Rehimov, Ehmed Ehmedov vb.
## • MAMAY köyü – Debed çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 16 km, Sadaxlı'dan 6 km güneyde, rakımı 410 m. Kirovka da denir. Yaşıltepe'deki eneolit devrine ait kazı meskeninde zengin süslü, açık süje kurumlu hatlar dikkati çeker. Nüfusu: 1870'te 13 ailede 87 kişi; 1926'da 52 ailede 96 kişi; 2002'de 180 ailede 706 kişi (359 bay, 347 bayan). Temel okul faaliyettedir. Ünlü kişileri: eğitimciler Xozeyin Musayev, Elman Mirzeyev, toplumsalcı Vahid Musazade, hayırsever Eli Refi oğlu vb.
## • MOLLAOĞLU köyü – Lök-Lelver sıra dağlarının kuzey yamacında, Benövşesu çayının her iki kıyısında, ilçe merkezinden 35 km, Sadaklı köyünden 5 km güneyde, rakımı 560 m. Önceki adı Palıdlı olmuştu. Nüfusu: 1926'da 45 ailede 192 kişi; 1979'da 855 kişi; 1989'da 1000 kişi; 2002'de 298 ailede 1180 kişi. Okul 1936'da açılmıştı, ortaokul (2005'te 235 öğrenci, 25 öğretmen) var. Ünlü kişileri: âşıklar Mehemmed Sadaklı, Nadir, Elyar, şair Kasım Meftuni, âlimler Mehralı Yusifov, Tapdık Osmanov, toplumsalcılar Vakıf Mustafayev, Nesib Ceferov, hayırsever İsmail İmanov, şairler Letif Kamil, Yazık Mehman vb.
## • NÖRGÜĞ köyü – Beyler semtte küçük köy. 2002'de 567 kişi.
## • SABİRKEND köyü – Görarxı élatına aittir. Borçalı çökeğinde, Alget çayının kıyısında, ilçe merkezinden 5 km güney-doğudadır, rakımı 355 m. Adı ezel kaynaklarda Mamgeli (Memgelli) hatırlanır. Nüfusu: 1926'da 155 ailede 914 kişi; 2002'de 756 ailede 3713 kişi (1912 bay, 1801 bayan). Okulun tarihi 1927'dendir, şimdi ortaokul (2005'te 319 öğrenci, 26 öğretmen) ve temel okul (133 öğrenci, 17 öğretmen) var. Ünlü kişileri: aksakallar Carcı Usub, Mehemmed Hacıyev, âşık Almaz, din hadimleri Hacı Faik Nebiyev, Meşedi Eziz Nebiyev, Almaz vb.
## • SADAXLI köyü – Debed ve Benövşesu (Çaxrax) çaylarının kovuşuşunda, Sop dağının eteğinde, rakımı 460 m, Gürcistan'ın Ermenistan'la sınırında, demiryolunun kenarında, ilçe merkezinden 30 km güneyde. Toponim kadim Bulgarların tiresi Sodak taifesinin veya Satak Türk taifesinin adını yansıttığını düşünürüz. Bir tarafı Lelver dağlarından aşağılarda ormanlara dayalıdır. Yakındaki kazı meskeni erken tunç devrine aittir ve güneş, şua remizli süs unsurları ilgi çeker. 18. yüzyıldan mescit var. 1885'te Hacı Bayram ve Hacı Hüseynalı tarafından başka mescit dikilmiştir. Yüzölçümü: 4552 hektar. Nüfusu: 1870'te 191 ailede 1280 kişi; 1926'da 445 ailede 2033 kişi; 1979'da 6144 kişi; 1989'da 7180 kişi; 2000'de 2500 ailede 9486 kişi.
Şimdi nüfusunun sayısı itibariye Borçalı bölgesinin, ayrıca da tümlükle Gürcistan'ın en iri köyüdür. Demiryolu istasyonu, sınır yanı ticaret merkezi var. Dünyevi okul 1903'te açılmıştı, şimdi 1 sayılı ortaokul ve 2 sayılı ortaokul (2005'te muvafık olarak 821 öğrenci, 57 öğretmen ve 902 öğrenci, 63 öğretmen) faaliyettedirler. Ünlü kişileri: aksakallar Boz Alı, Nağı Adıgözeloğlu, Ehmed Eminoğlu, İmran Kerimov, Hüseynalı Bayramov, seminaryum mezunu Mustafa Memmedov, savaş kahramanı Cefer Eliyev, Ayvaz İsmailov, emek kahramanları İsa Xelilov, Hacı Osman, Gülyaz Xelilova, üstat âşıklar Mehemmed Sadaklı, Ehmed Sadaklı, Mesim, âlimler profesör Penah Xelilov, Mustafa Veliyev, Aydın Memmedov, Akif Naibov, Ehmed İmanov, Ramiz Bayramov, Elvin Ezizbeyov, Fazil Rüstemov, İlgar Medeniyev, gazeteciler Hemid Veliyev, İlyas Adıgözelli, cerrah Ramiz Poluxov, eğitimciler Musa Ayvazov, Sevda Mustafayeva, İslam Ehmedov, İsrafil Memmedov, Yusuf Heyderov, Adil Şerifov, toplumsalcılar Polux Poluxov, Abdulla Bayramov, Ziyeddin Bayramov, Letif Bayramov, Abbas Heydarov, Bekir Demirçalov, Mehemmed Almemmedov, Elxan Poluxov, Etibar Daşdemirov, şairler Yetim Mahmud, Gülmemmed, İsmixan Ceferov, Şöle Celilli, Besti Bedilli, şarkıcı Ferman Ceferov, âşık Mehman vb.
İlyas Adıgözelli'nin “Élim-Obam Sadaklı”, Adil Şerifov'un “Geçmişimiz – Bugünümüz” kitapları bu köy hakkındadır.
## • SARAL köyü – Debed çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 21 km güneyde, demiryolunun, otoyolunun kenarında, rakımı 400 m. İki kısımdan ibarettir: Yukarı Saral ve Aşağı Saral. Orta tunç devrine ait arkeoloji kamp, Korkut kayası, Kız kalesi, tarihte adı geçen Surdaş (Sürüdaş) kayası var. Mescit 1794'te inşa edilmiştir. 19. yüzyıl başlarında Saral oymağından hayli aile İran'ın Sulduz semtlerine göç etmişlerdi. Nüfusu: 1870'te Aşağı Saral'da 71 ailede 476 kişi, Yukarı Saral'da 27 ailede 181 kişi; 1926'da Aşağı Saral'da 81 ailede 320 kişi, Yukarı Saral'da 61 ailede 267 kişi; 2002'de Aşağı Saral'da 1745 kişi; Yukarı Saral'da 1135 kişi. Aşağı Saral'da dünyevi okul 1919'dan, Yukarı Saral'da 1935'ten faaliyet gösterir; şimdi Yukarı Saral'da (2005'te 207 öğrenci, 29 öğretmen) ve Aşağı Saral'da (213 öğrenci, 24 öğretmen) ortaokullar var.
Ünlü kişileri: keramet sahipleri aksakallar Seyit Mir Heşim ağa, Meşedi Balı, Esed kişi, Mehemmed ağa, Meşedi Axund, Seyit Mir Kasım, Seyit Hüseyn, Seyit Cavad, Seyit Kulamhüseyn, Zilli Memmedov, 1918 yılı kahramanı Çopur Eli ve Veli kardeşleri, savaş kahramanı Veli Efendiyev, tarım yöneticileri Eli Rehimov, Eli Kocayev, Kazım Bayramov, Gürcistan Parlamentosu üyesi olmuş Hidayet Hüseynov, yazar Eli Abbas, profesör Mürsel Hekimov, eğitimciler Musa Abbasov, Abbas Kocayev, Rza Abbasov, Ziyeddin Karacayev, oyuncu Zülfügar Abbasov, gazeteciler Arif Hadızade, İrade Karacalı, Nizami Memmedzade, toplumsalcılar Oruç Kocayev, Tofik Kocayev, Niftalı Abbasov, pehlivan Müsellim Hekimov, şarkıcı İbrahim Borçalı, sporcu Ramin Elekberov, hekim Hetem Kocayev, hayırsever Rehim Hüseynov, Letif Kocayev vb.
İrade Karacalı'nın “Bir Dön Geri, Yurduna Bak” kitabı bu köye aittir.
Ord. Prof. Dr.Kemal Talıbzade
Ünlü yazarAbdulla Şaik
## • SARVAN köyü – Alget çayının sağ kıyısındadır, rakımı 470 m. Toponim Göyerlerin kavmi Sarvan taifesini, ayrıca da Sarban (karvan yolcusu) deyimini hatırlatır. 1932 yılı 13 Şubat tarihinden Borçalı adlanmıştı, 1947'de Marneuli'ye katılmıştır. Yakındaki kazı meskenleri eneolit, erken tunç devirlerine aittir. 1930–1950 yıllarında Borçalı pedagoji meslek okulu faaliyet göstermiştir. 18. yüzyılda mescitler dikilmişti. Son zamanlar azametli mescit inşa edilmiştir. Heyder Eliyev adına park salınmıştır. Şimdi Sarvan köyü Marneuli şehri içindedir. Nüfusu: 1870'te 329 ailede 2201 kişi; 1878'de 1671 kişi; 1886'da 299 ailede 1619 kişi; 1926'da 484 ailede 2493 kişi. Ünlü kişileri: şair Kul Allahkulu, şair Dost Pirmemmed, din hadimleri
## Axund Mustafa Talıbzade, Şeyx Mehemmedeli, kahramanlar Bayramlı İsmail ağa, Bayramlı Hüseyn ağa, Haccaoğlu Kamber, Hacıxelil ağa, Umud Salmanlı, aksakallar Şemmed Talıboğlu, Elimemmed Hüseynoğlu, seminari mezunları Baxşeli Meherrembeyov, nasir, gazeteci Hüseyn Minasazlı, Abbas Minasazlı, dramaturg Kerim Şerifli, Rüstem Şerifov, savaş kahramanı İsmail Bayramov, emek kahramanları Ellez Oruçov, Dursun Hüseynov, eğitimciler Adil Gerekmezli, Emirxan Eliyev, Midhet Karayev, Enver Ceferli, Roza Xudayeva, Hecer Karabağlı, Elyura Eliyeva, Elman Ceferli, Semed Semedzade, edebi eleştirici Ehed Hüseynov, harbici-hukuk-muhafazacılar Ayvaz Memmedov, Vakıf Bayramov, âşıklar Allahverdi, İskender, Letif, Hüseyn, bilim insanları Kemal Talıbzade, Teymuraz Ceferli, Abbas Hacıyev, Emirxan Xelilov, Baxış Bayramov, Xalidpaşa Xubanov, Vakıf Sadıkov, Asif Hacılı, Hidayet Nuriyev, âlim, toplumsalcı Vekil Hacılı, hukuk işçileri Celil Keleyev, Kemal Hesenov, Ramiz Memmedov, Eldar Ceferli, “Borçalı” anlatısının yazarı Hidayet Bayramov, Azerbaycan Milli Meclisi üyesi olmuş profesör Selaheddin Xelilov, Gürcistan Parlamentosu üyesi olmuş, diyar valisi yardımcısı olmuş Azer Süleymanov, “Ulu Borçalı”, “Borçalı Âlimleri” kitaplarının yazarı Memmed Sadıkov, gazeteciler Elman Ceferli, Müseyib Elizade, heykeltıraş Cümşüd İbrahimli, sinema oyuncusu Gümrah Rehimov, toplumsalcılar Baxış Keleyev, Tofik Hacıyev, Rafik Hacıyev, Fazil Hesenov, Faik Memmedov, Tahir Ceferli, şaire Mayga Metin vb.
## • SEYİDKOCALI köyü – Debed çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 19 km güney-batıda, Şülever demiryolu istasyonundan 3 km batıdadır, rakımı 355 m. Nüfusu: 1870'te 9 ailede 60 kişi; 1926'da 30 ailede 105 kişi; 2002'de 527 kişi (263 bay, 264 bayan). İptidai okul (2005'te 40 öğrenci, 7 öğretmen) var. Meşhurlarından: âşık Oruç vb.
## • SOP köyü – Benövşe çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 37 km güney-batıda, Sadaklı köyünden 7 km güneyde. Benövşe çayının sol kıyısında kadim kazı meskeni, orta paleolite ait zağa düşelgesi, orta yüzyıllara ait kale yüze çıkarılmıştır. Nüfusu: 2002'de 746 kişi. Temel okul (2005'te 90 öğrenci, 13 öğretmen) var. Ünlü kişileri: toplumsalcı Hesen Ezizov vb.
## • ŞÜLEVER kasabası – Borçalı çökeğinde, Xram ve Debed çayları arasında, ilçe merkezinden 15 km güneyde, Marneuli–Sınık köprü, Marneuli–Sadaklı otomobil, demiryollarının kenarındadır, rakımı 370 m. Erken orta yüzyıllarda adı geçen Şelbir taifesiyle ilgiliyi ihtimali var. Yakında kazı meskeni aşikârlaşmıştır; son tunç devrine ait kurgandaki tunçtan ok uçları, kemik, tunç üzengiler Türk-Sak tipli hesap olunur. Nüfusu: 2002'de 1787 kişi.
## • TAMARİSİ köyü – Xram çayının sol kıyısında, demiryolunun kenarındadır, rakımı 380 m. Eneolit ve erken tunç devrine ait kazı meskeni aşikârlaşmıştır. 1944'e kadar Almanlar yaşamış ve Traunbenberg adlanmıştı. Şimdi daha çok Gürcüler, yaklaşık 100 kişi Azeri-Karapapak yaşar.
Tekeli abidelerinden
## • TEKELİ köyü – İlçe merkezinden 27 km güney-doğuda, Marneuli–Sınık köprü otoyolunun kenarındadır, rakımı 310 m. Oğuz-Türkman soylu Tekeli taifesinin, Sakaların, Bulkarların tiresi Teke taifesinin, Kıpçakların Tek taifesinin veya Kızılbaşların Tekeli taifesinin adını yansıtır. Kadim mezarlığında at, koç abideleri şimdi de durur. Nüfusu: 1870'te 13 ailede 87 kişi; 1926'da 150 ailede 495 kişi; 2002'de 1682 kişi. Okulun tarihi 1924'ten başlanır, ortaokul (2005'te 347 öğrenci, 43 öğretmen) var. Ünlü kişileri: şair Bağır, meşhur sarkardalar nesli Yadigaroğlular, o cümleden İsrafil Bey Yadigarov, Hesen Bey Yadigarov, hukukçu Adil Ceferov, âşıklar Mustafa, Elyar vb.
## • TEZEKEND köyü (Görarxı Tezekend) – Görarxı élatına dâhildir. Alget çayının kıyısında, ilçe merkezinden 5 km güney-doğudadır, rakımı 340 m. Nüfusu: 2002'de 629 ailede 2230 kişi. Okul 1934'te açılmıştır, şimdi ortaokul (2005'te 412 öğrenci, 34 öğretmen) kahraman Emrah Aslanov adını taşır. Ünlü kişileri: âşık Eli, savaş kahramanı Emrah Aslanov, aksakallar Keçeloğlu Namaz, Ziyadxan Gerekov, Bedirxan Gerekov, eğitimciler Abbas Kerimov, Mehemmed Allahverdiyev, Hümbet Mehdiyev, emek kahramanları Rehim Budagov, Allahverdi Allahverdiyev, toplumsalcılar Avtandil Gerekov, Namaz Gerekov, Akif Kerimov vb.
## • ULAŞLI köyü – Debed çayının kıyısında, ilçe merkezinden 26 km güneyde, rakımı 360 m. Toponimin Volga (İdil) boyu Bulgarlardaki Hulaş adı, Hazarlardaki Kulas, Ulaş taifeleri, Anadolu yarımadasında yaşamış Ulaş kolu, Kıpçaklardaki Arpalı taifesine mensup Ulaştı koluyla ilgeçleri ihtimali var. 19. yüzyıl başlarında Urmu gölü kıyılarına göçen Karapapaklar arasında Ulaştı élinin sakinleri de olmuştu. Nüfusu: 1870'te 22 ailede 148 kişi; 1926'da 70 ailede 258 kişi; 2002'de 859 kişi (432 bay, 427 bayan). Okulun tarihi 1925'ten başlanır, temel okul (2006'da 119 öğrenci, 21 öğretmen) faaliyettedir. Ünlü kişileri: meşhur şair Dollu Ebuzer, âşık Sedi Ulaştı, şair Zülfikar Ulaştı, eğitimci Tanrıverdi Abdalov vb.
## • YENİKEND (KAYAKOCALI) köyü – Borçalı çökeğinde, ilçe merkezinden 27 km güneyde, rakımı 335 m. Asıl adı Kayakocalı'dır. Nüfusu: 1886'da 10 ailede 34 kişi; 1926'da 20 ailede 99 kişi; 2002'de 492 kişi. Ünlü kişileri: âşık Mesim Yadigarov, Efkan Şamilov vb.
### •
### • TETRİCĞARO İLÇESİNDE – Ülkenin güney-doğu semtinde, Tiflis'ten 57 km aralıdadır. Ezel adı Ağbulag'dır, 1940'ta Tetricğaro adıyla değiştirilmiştir (Tetricğaro Ağbulag anlamını verir). 1929'a kadar Borçalı kazasına dâhil olmuş, 1929'dan ilçe statüsü almıştı. Yüzölçümü: 1174,4 km². Nüfusu: 2002'de 25354 kişi; bundan Karapapak: 1641 kişi (% 6,5).
## • GÖHNAR (Köknar) köyü – rakımı 1620 m. Gürcülerin yanı sıra, az sayıda Azeri-Karapapaklar da yaşamışlar. Karapapak nüfusu: 1926'da 40 kişi, 1979'da 26 kişi.
## • NAPİLNAR (NEBİLLER) köyü –Gürcülerin yanı sıra, az sayıda Azeri-Karapapaklar da yaşamışlar.
## • KÖSALAR köyü – Xram çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 14 km güney-doğudadır, rakımı 650 m. Kaynaklarda Karakend-Kösalar şeklinde de rast gelinir. Nüfusu: 1886'da 250 kişi; 1926'da 572 kişi; 2002'de 1056 kişi. Okul 1925'te açılmıştı, temel okul var. Ünlü kişileri: emek kahramanı Güllü Eliyeva, bilim adamları Murtuz Kacarlı, Roza Bayramova, Bedirxan Musayev, Memmed Kocayev, Kasım Memmedov, İsa Musayev, Mahal Kacarlı (Şirinov), Vilayet Kacarlı, Ramiz Kacarov, hukukçu Elbrus Anazarov, eğitimciler Hüseynkulu Oruçov, Hasanalı Oruçov, Tehmez Kacarov, Dursun Musayev, hayırsever Vakif Memişov vb. Mahal Kacar'ın “Borçalı Mahali ve Karakend–Kösalar Éli” adlı kitabı yayımlanmıştır.
## • ŞIXLI köyü – Xram çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 13 km güney-doğudadır, rakımı 680 m. Bir adı da Kemerlidir. Nüfusu: 1926'da 249 kişi; 2002'de 193 kişi. Ana okul (20 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: harbici Hacırehim Memmedov vb.
## •
## • ZALGA İLÇESİNDE – Ülkenin güney-doğu semtinde, Tiflis'ten 94 km mesafededir. 1929'a kadar Borçalı kazasına dâhil olmuş, 1929'dan ilçe statüsü almıştı. 22 Aralık 1932'ye kadar Barmaksız-Zalga adlanmıştı. Yüzölçümü: 1050,6 km². Nüfusu: 1989'da 39.600 kişi, 2002'de 20888 kişi. 1979'da 2231 kişi (% 4,5), 1989'da 2281 kişi (% 5,1), 2002'de 1992 kişi (% 9,5) Azeri-Karapapak yaşamıştı. 1 şehir, 2 kasaba, 43 köy var, bunlardan soydaşlarımız meskunlaşan Tecis, Culuxlu, Çölyan, Kızılhacılı, Ercivan-Sarvan, Gödekler, Minasazkend köyleri genellikle Dağ Sarvan adlanır. 2006'da 3 Azeri okulunda 241 öğrenci, 37 öğretmen olmuştu.
## • ERCİVAN-SARVAN köyü – Ercivan dağ silsilesinin güneyinde, ilçe merkezinden 15 km aralıdadır, rakımı 1730 m. Aran-Sarvan'dan göçmüşler. Nüfusu: 1870'te 749 kişi; 1918'de 796 kişi; 1926'da 151 ailede 760 kişi; 2002'de 248 ailede 931 kişi. Mescit var. İlkokul 1924'te açılmıştı, şimdi temel okul (103 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakal Hümbet, âşıklar Eyub, Dellek Paşa (Delivelli), Ehmed Daşdemiroğlu, şairler Mustafa Bedirov, Murtuz Ercivanlı, toplumsalcılar Bafat İbrahimov, Eleddin Danaçıyev, hukukçu Mehdi Tehmurazov vb.
## • GÖDEKLER köyü – Zalga havzasında, ilçe merkezinden 22 km kuzey-batıdadır, rakımı 1820 m. Oğuz soylu Gödekli, Hazarların Gödekler taifeleriyle ilgili ola biler. Nüfusu: 1870'te 109 kişi; 1918'de 187 kişi; 2002'de 67 kişi. Okul 1924'tendir, iptidaî okul (8 öğrenci) var.
## • KIZILHACILI-ÇÖLYAN köyü – Trialet (Ercivan) dağlarının güney eteğinde, ilçe merkezinden 20 km aralıda. 19. yüzyılda Aran-Kızılhacılı'dan göçmüşler. Nüfusu: 1870'te 36 ailede 212 kişi; 2002'de 99 ailede 357 kişi. İlkokul 1924'te açılmıştı.
GazeteciHüseyn Minasazlı
## • MİNASAZKEND köyü – Zalga havzasında, ilçe merkezinden 24 km kuzey-batıdadır, rakımı 1500 m. 19. yüzyılda Aran-Sarvan'daki Minasazlı köyünden göçmüş, burada yurt salmışlar. Nüfusu: 1886'da 5 ailede 29 kişi; 1918'de 38 kişi; 1926'da 7 ailede 37 kişi. Okul 1930'da açılmıştı. Ünlü kişileri: meşhur gazeteci Hüseyn Minasazlı, hekim Şaheli Minasazov vb.
## • TECİS-CULUXLU köyü – Ercivan silsilesinin güneyinde, ilçe merkezinden 23 km aralıdadır, rakımı 1740 m. Nüfusu: 1886'da 45 ailede 372 kişi; 1918'de 503 kişi; 1926'da 96 ailede 466 kişi; 2002'de 195 ailede 607 kişi. Okul 1912'de açılmıştı, şimdi temel okul (45 öğrenci) var. Ünlü kişileri: seminaryum mezunu Ziyad Şerifov, eğitimciler Kerim Karayev, Şaheli Memmedov vb.
### • •
### • KAXET DİYARINDA – Ülkenin doğu bölgesidir. Yor nehrinin orta ve aşağı akarları boyunu, Alazan çayı havzasını kapsar. Arazisinden Yor, Alazan çayları akar, Tiflis–Telavi demiryolu, Tiflis–Balaken otoyolu geçir. Diyarın yönetim merkezi Telavi şehrindedir. Axmeta, Gürcaani, Telavi, Lagodexi, Sagareco, Siğnaği, Sitelcğaro, Kvareli ilçelerinin arazilerinden ibarettir. Diyarın, özellikle de Sagareco, Lagodexi, Telavi ilçelerinin nüfusunun belirli kısmını Azeri-Karapapaklar teşkil ederler. Burada bizimkiler 14 köyde meskundurlar, onlar diyarın 40036 kişi genel nüfusunun % 12,3'ine beraberdirler. 2006'da diyarda 11 Azeri okulu, bu okullarda 3962 öğrenci, 245 öğretmen olmuştu.
### •
### • AXMETA İLÇESİNDE – Nüfusu: 2002'de 41641 kişi. Bunun belirli kısmı (152 kişi) Azeri-Karapapaklardır.
### • ARXİLOSKALİ köyü – Köyün adı Gürcüceden tercümede Arxılıkızı deyimine uygun gelir. Gürcülerin yanı sıra Azeri-Karapapaklar da meskundurlar, onlar 700 kişiden fazladırlar (% 33).
### • KASRİSCĞALİ köyü – Cemaat arasında Kesersu da adlanır. Gürcülerin yanı sıra Azeri-Karapapaklar da var. Soydaşlarımız yaklaşık 100 kişidir (% 28).
### • DEDOPLİSCĞARO İLÇESİNDE – Tiflis'ten 124 km doğudadır. Yüzölçümü: 2529,2 km². Nüfusu: 2002'de 30.811 kişi; % 4,4 Azeri-Karapapak.
### • LENOVKA köyü – Nüfusunun yarısından fazlası (100 kişiden çok) Azeri-Karapapaktır.
### •
### • LAGODEX İLÇESİNDE – Ülkenin doğusunda, Tiflis'ten 154 km'de. Arazisinden Tiflis–Balaken otoyolu geçir, devlet koruğu var. Hudutları: doğuda Azerbaycan Cumhuriyeti, kuzeyde Dağıstan, güneyde Gürcaani ve Siğnaği, batıda Kvareli ilçeleri. Yüzölçümü: 890,2 km². Nüfusu: 2002'de 51.066 kişi. Soydaşlarımızın (11392 kişi) toplu yaşadıkları Kabal, Uzuntala, Gencele, Karacalar köylerine genellikle Kabal élatı denir. Ünlü kişileri: eğitimci Hemid Alıyev, toplumsalcı Camal Niyazov, şairler Yunus Novruz, Serdar Kaballı, Ferman Eliyev vb.
## • GENCELE köyü – Alazan vadisinde, Kabal çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 15 km batıdadır, rakımı 360 m. Nüfusu: 2002'de 630 ailede 2745 kişi, 2006'da 2595 kişi. Ortaokul (376 öğrenci) var.
## • KABAL köyü – Alazan vadisinde, Kabal ve Beysubandere çayları arasında, ilçe merkezinden 15 km batıdadır, rakımı 330 m. Nüfusu: 2002'de 600 ailede 3654 kişi, 2006'da 3454 kişi. Okul 1924'te açılmıştı, şimdi bir ortaokul, bir ana okul var.
## • KARACALAR köyü – Alazan vadisinde, Kabal çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 15 km batıdadır, rakımı 370 m. Oğuz kökenli Karaca, Karacör taifeleri, Kıpçaklardaki Karaçay taifesi, Kılıçlı taifesinin Karaca koluyla ilgili ola biler. Nüfusu: 2002'de 370 ailede 2576 kişi, 2006'da 2426 kişi. Ana okul (222 öğrenci) var.
## • UZUNTALA köyü – Alazan vadisinde, Kabal çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 15 km batıda. Nüfusu: 2002'de 450 ailede 2333 kişi, 2006'da 2183 kişi. Temel okulu var.
## •
## • SAGARECO İLÇESİNDE – Ülkenin doğu semtinde, başkentten 47 km'de. 1933'e kadar Garekaxet adlanmıştı. Arazisinden Yor çayı akar, demiryolu, Tiflis–Balaken otoyolu geçir. Hudutları: güneyde Azerbaycan Cumhuriyeti, batıda Kardabani ve Msxeta ilçeleri, kuzeyde Tianeti, Axmeta, Telavi ilçeleri, doğuda Gürcaani ve Siğnaği ilçeleri. İlçe merkezi: Sagareco şehri. Yüzölçümü: 1491,3 km². Nüfusu: 1989'da 56.200 kişi, 2002'de 59.212 kişi. 1 şehri, 42 köyü var. İlçenin sekiz para köyünde – Yor-Muğanlı, Keşeli, Lembeli, Tüller, Kazlar, Düzeyrem, Paldı (Baldo), Karabağlı köylerinde Azeri-Karapapaklar yaşarlar ve buraya Karaçöp denir (bu toponim Karacör Türk taifesinin adını da hatırlatır).
## Ayrıca, Kombor kasabasında da soydaşlarımız var. Karaçöp'te 1979'da 13658 kişi (ilçe nüfusunun % 25'i), 1989'da 15804 kişi (% 26,3), 2002'de 18907 kişi (% 31,9) Azeri-Karapapaklar yaşamıştı. “Karaçöp” adlı kitap yayımlanmıştır.
## • DÜZEYREM köyü – Eyrem de denir. Yor yaylasında, Yor çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 35 km doğuda. Nüfusu: 1886'da 19 ailede 130 kişi; 2002'de 400 ailede 1323 kişi, 2006'da 1500 kişi. Köy mescidi 19. yüzyılda dikilmişti. Dünyevi tahsil ocağı 1921'den faaliyettedir, şimdi ortaokul var. Ünlü kişileri: şairler Miskin Veli, Molla Kasım, Teymur Kurbanov, Hesen Sadıklı, Heseneli Tehmezoğlu, âşık Şahhesen, aksakallar Hatemtay Hacı Kahraman, İmirheydar Ağa, seminaryumda okumuş Semed Mansırov, Ağabey Mansırov, profesörler Loğman Memmedov, Veli Kurbanov, yazar-gazeteci Hemzeli İlyas, ressam Summanı Memmedov vb.
## • KARABAĞLI köyü – Son zamanlar Gürcüce Cicmatiani (Vezerili) yazılır. Yor yaylasında, Yor çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 34 km doğuda. Nüfusu: 2002'de 643 kişi, 2006'da 700 kişi. Ünlü kişileri: şair Beyzade, yazar, “Karaçöp” kitabının yazarı, tertipçisi Neriman Ebdürrehmanlı vb.
## • KAZLAR köyü – Yor çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 40 km doğudadır, rakımı 440 m. Hazar etnonimiyle ilgili ola biler. Nüfusu: 2002'de 350 ailede 1134 kişi (605 bay, 529 bayan), 2006'da 1200 kişi. İptidai okul var. Ünlü kişileri: şairler Yetim Musa, İbad, Zabit vb.
## • KEŞELİ köyü – Yor çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 37 km doğudadır, rakımı 470 m. Nüfusu: 1886'da 67 ailede 366 kişi; 2002'de 561 ailede 2983 kişi, 2006'da 3000 kişi. Okulun tarihi 1925'tendir; şimdi ortaokul (819 öğrenci) var. Ünlü kişileri: aksakallar Hemid Eliyev, Hacı Cefer, Hacı Xelıl, şairler Bağı, Sedi Mahmudov, Cavad Hesenoğlu, profesör Letif Talıblı, şair Semed Karaçöp, Azerbaycan'ın Gürcistan'da büyükelçisi olmuş Hacan Hacıyev, hukukçu Mehemmed Talıbov, tiyatro oyuncusu, şair İftixar Piriyev vb.
## • KOMBOR köyü – Yerli cemaat Kömber der. Kombor dağ silsilesinin yamacında, Kombor çayının sağ kıyısındadır, rakımı 1070 m. Gürcüler ve Azeriler yaşarlar. Nüfusu: 1926'da 204 ailede 574 kişi; 2002'de 775 kişi (% 40, yani yaklaşık 200 kişi Azeri-Karapapak).
## • LEMBELİ köyü – Yor çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 35 km doğudadır, rakımı 450 m. Nüfusu: 1886'da 116 ailede 799 kişi; 2002'de 1200 ailede 6254 kişi, 2006'da 6500 kişi. Ortaokul (757 öğrenci) faaliyettedir. Ünlü kişileri: aksakallar Hacı Reşid, Hacı Veli, şair Meded, profesörler Sedi Bayramov, cerrah Ferman Ceyranov, âlim Kabil Gülgezli, hukukçu Novruz Karibov, şair Xagani Kayıblı, ressam İmran Kerimov, toplumsalcı Allahyar Abdullayev vb.
## • PALDI (Baldo) köyü – Yor yaylasında, Yor çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 37 km doğudadır, rakımı 470 m. Kadim Türk menşeli, Özbeklerde, Kazaklarda şimdi de kalan Balda / Baltalı taifesiyle ilgili ola biler. Nüfusu: 2002'de 874 kişi, 2006'da 1000 kişi.
## • TÜLLER köyü – Yor yaylasında, Yor çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 43 km doğudadır, rakımı 450 m. Toponimin kadim Türk menşeli taifelerden olmuş, Kazaklarda, Başkurtlarda, Nogaylarda, Karakalpaklarda şimdi de bu adı taşıyan Tele taifesinin adını yansıttığı hesap edilir. 1914'ten mescit var. Nüfusu: 1886'da 31 ailede 260 kişi; 2002'de 550 ailede 3698 kişi, 2006'da 3800 kişi. Okulun tarihi 1918'dendir. Ünlü kişileri: aksakallar Mehemmed Şerifov, Hacı Bayram, şair Eslioğlu Mehemmed, profesör Hemze Xelilov, eğitimciler, şair Ağabala Azeri, Nesib Xeyirxeberov, hukukçu Vahid Ocakverdiyev, ressam Zahid Şemirli vb.
## • YOR-MUĞANLI köyü – Yor yaylasında, Yor çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 33 km doğudadır, rakımı 460 m. Nüfusu: 1886'da 76 ailede 463 kişi; 1926'da 1118 kişi; 2002'de 346 ailede 1830 kişi, 2006'da 2100 kişi. Okul 1919'dan faaliyettedir, temel okul var. Ünlü kişileri: aksakallar Hacı Eyub, Hacı Hümbet, Hüseyn Hesenov, Nebi Hesenov, âlimler Hidayet Novruzov, İbrahim Nebiyev, Ferhad Xubanlı, gazeteci İlgar İlkin, toplumsalcılar Vakif Yadigarov, Oruç Abdullayev, Arzuman Abbasov, yiğit şehitler Elesger Kayıbov, Yusuf Şirinov vb.
## •
## • TELAVİ İLÇESİNDE – Ülkenin doğusunda, Tiflis'ten 147 km'dedir. İlçe merkezi: Telavi şehri. Yüzölçümü: 1094,5 km². Nüfusu: 2002'de 70.588 kişi. 1 şehir, 30 köy var. İlçede soydaşlarımızın sayısı: 1979'da 5698 kişi (% 7,7), 1989'da 7094 kişi (% 9,1), 2002'de 8373 kişi (ilçenin 70589 kişi nüfusunun % 11,8'i). Karacalar köyünde Azeri-Karapapaklar yaşarlar.
## • KARACALAR köyü – Turdo çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 6 km kuzeyde, rakımı 540 m. Önceler ayrıca köyler olmuş Kepenekçi, Karabağlılar éllerini de içerir. Mescidi kadim çağlardan kalmadır. Nüfusu: 1869'da 236 ailede 1372 kişi (ayrıca Kepenekçi köyünde 51 ailede 242 kişi); 2002'de 1926 ailede 8270 kişi (4068 bay, 4202 bayan), 2006'da 8500 kişi. Gürcistan'da dünyevi okul Kızılhacılı'dan sonra 1886'da burada açılmıştı, ortaokulda 35 sınıfta 1200 kişi öğrenci eğitim almakta, 60 öğretmen çalışmaktadır. Ünlü kişileri: aksakallar Kıyas Sofuyev, Molla İdris Ehmedoğlu, İlyaz Sofuyev, Receb Memmedov, eğitimciler seminaryum yetirmesi Ebdülmanaf Sofuyev, toplumsalcılar Cahangir Kurbanov, Musa Aşırov, Resul Muradov, Şirvan Eliyev, Yaşar Yusubov, Dursun Musayev, Eziz Abbasov vb.
### • •
### • ŞİDA (iç) KARTLİ DİYARINDA – Ülkenin orta hissesindedir. Diyarın arazisinden Kür nehri akar, Tiflis–Batumi otoyolu, demiryolu geçir. Yönetim merkezi Gori şehrindedir. Gori, Duşet, Kaspi, Msxeta, Karel, Xaşuri ilçelerinin arazilerini kapsar. Gori, Kaspi, Msxeta, Karel ilçelerinin bir kaç köyünde soydaşlarımız meskundurlar, bir kaç köyde de Gürcüler ve Azeriler katışık yaşarlar. Diyarda Azeri nüfusunun sayısı: 5768 kişi (% 1,8).
## •
### • GORİ İLÇESİNDE – Ülkenin merkez kısmında. Yüzölçümü: 2327 km². Nüfusu: 1989'da 156.200 kişi, 2002'de 148.686 kişi, bundan 607 kişi Azeri-Karapapak. İlçenin bir kaç köyünde Gürcülerin yanı sıra, soydaşlarımız da yaşarlar ve onlar ilçenin köy nüfusunun yüzde 0,6'nı teşkil ederler.
## • LEVİTANA (ZEZMAN) köyü – Trialet sıra dağlarının kuzey eteğinde, Tana çayının yukarı akarı boyunda sağ kıyısında, ilçe merkezinden 40 km güney-batıdadır. Burada yaşayan Azeri-Karapapakların ataları 19. yüzyılın sonlarında Borçalı'nın Kızılhacılı köyünden gitmiştiler. Nüfusu: 2002'de 290 kişi.
## • TEDOSMİNDA – Liaxvi çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 3 km kuzeydedir. Hem Gürcüler, hem de Azeriler yaşarlar. Nüfusu: 2002'de 541 kişi, o cümleden 227 kişi. Okul Gürcücedir.
## •
## • KARELİ İLÇESİNDE – Ülkenin orta kısmındadır. Arazisinden magistral otoyolu geçir. Hudutları: Gori, Xaşuri, Znauri, Borjomi ilçeleri. Yüzölçümü: 1091,9 km². Nüfusu: 2002'de 50.422 kişi. 1 şehir, 1 kasaba, 82 köy var. İlçede Azeri-Karapapakların sayısı: 1979'da 1148 kişi (% 2,2), 1989'da 1426 kişi (% 2,8), 2002'de 1183 kişi (% 2,3). Buradan soydaşlarımızın çok kısmı 1990'lı yıllarda Azerbaycan'a göçmüşler. Şimdi Karel şehrinde ve Ağara kasabasında az sayıda bizimkiler yaşarlar.
## • KARELİ ŞEHRİNDE – Kür çayının sağ kıyısında, Tiflis'ten 94 km batıda, otoyolu ve demiryolu kenarındadır, rakımı 620 m. Yaklaşık 150 kişi Azeri-Karapapak yaşar.
## • AGARA kasabası – Kür çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 6 km batıda, demiryolunun, otoyolunun kenarındadır. 150 ailede yaklaşık 400 kişi Azeri-Karapapak var. Okul Gürcücedir. Ünlü kişileri: şair-nasir, tercümeci İmir Memmedli, hukuk işçisi Teymur İsmailov vb.
## • KVENATKOSA köyü – Suramul çayının kıyısında, ilçe merkezinden 13 km batıdadır. Yaklaşık 20 Karapapak ailesi yaşar.
## •
## • KASPİ İLÇESİNDE – Ülkenin orta kısmında. Hazar / Kaspi taifesinin adını yansıtır. Yüzölçümü: 803,2 km². Nüfusu: 1989'da 50.300 kişi, 2002'de 52.217 kişi. İlçede köy nüfusunun (36984 kişi) % 8,4'i Azeri-Karapapaklardır: 1979'da 2747 kişi (% 5,1), 1989'da 2872 kişi (% 5,2), 2002'de 3962 kişi (% 7,6).
## • AXALKELEK köyü – Kür çayının kıyısında, ilçe merkezinden 16 km doğuda. Önceler Kızılkend adlanmıştır. Vali sarayının uçukları durur. Esasen Gürcüler, az sayıda Azeri-Karapapaklar yaşarlar.
## • AXALSOPELİ (Tezekend) köyü – Axalkelek vadisindedir. Nüfusu: 2002'de 105 kişi (bundan % 35 – 37 kişi Azeri-Karapapak).
## • ÇENGİLER köyü – Karabağlılar da denir, en büyük nesli Karabağlılar neslidir. Ksan çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 23 km doğudadır, rakımı 580 m. Nüfusu: 2002'de 300 kişi. Okul Gürcücedir. Ünlü kişileri: şairler Abbaseli, Oruç, âşık Mesim, eğitimci İbrahimxelil Ceferoğlu, toplumsalcı Aslanpaşa Abbasoğlu vb.
## • FERMA köyü – Ksan çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 22 km doğudadır, rakımı 580 m. Nüfusu: 2002'de 300 ailede 1025 kişi (544 bay, 481 bayan), 2006'da 1050 kişi. Ortaokulda (Gürcücede) 215 öğrenci okur. Ünlü kişileri: Hacı Eyvazxan, hayırsever Baheddin Elixanoğlu, toplumsalcı Abbas Abbasov, Şaheli İsmailoğlu vb.
## • XİDİSKĞURİ köyü – Gürcüce bu toponim köprü kulağı demektir. Ksan çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 27 km doğuda, Tiflis–Batumi otoyolunun kenarında. Nüfusu: 2002'de 899 kişi, 2006'da 900 kişi. Okul Gürcücedir.
## • KALOUBANİ köyü – Aşağı Hendek vadisinde küçük köydür. Nüfusu: 2002'de 140 kişi (bundan % 39 – 55 kişi Azeri-Karapapak).
## • KVEMO-XANDAKİ köyü – Aşağı Hendek demektir. Kür ve Kevtür çaylarının kovuştuğu yerde, ilçe merkezinden 8 km aralıda. Gürcülerin yanı sıra, az sayıda Azeri-Karapapaklar da yaşarlar.
## • MİKELCĞARO köyü – Çele denir. Kür'ün sol kıyısında, ilçe merkezinden 5 km doğuda, Kaspi çalasındadır, rakımı 530 m. Gürcülerin yanı sıra Azeri-Karapapaklar da (650 kişi) var. Okul Gürcücedir.
## • SAKADAKİANO köyü – Halk arasındaki adı Tatuşağı'dır. Ksan çayının sağ kıyısında, ilçe merkezinden 30 km doğuda, demiryolunun kenarındadır, rakımı 500 m. Nüfusu: 2002'de 1095 kişi (bundan % 62 – 678 kişi Azeri-Karapapak, % 32 – 417 kişi Gürcü). İlk kez 1930'da Azeri okulu açılmıştır, sonra Gürcü dilli okula dönüşmüştür.
### •
### • •
## • MSXETA-MTİANETİ DİYARINDA – Ülkenin merkez hissesinde. Axalgori, Duşeti, Tianeti, Msxeta, Kazbeki ilçelerini kapsar. Diyarda Azeri-Karapapaklar Msxeta ilçesinin bir kaç köyünde meskundurlar. Diyarda Karapapakların sayısı: 2002'de 2248 kişi, başka deyişle, diyar ahalisinin % 1,7'i.
## •
## • MSXETA İLÇESİNDE – Ülkenin orta kısmında, Tiflis'ten 24 km batı semtte. Yüzölçümü: 805,5 km². Nüfusu: 2002'de 64.829 kişi. İlçede Karapapakların sayısı: 1979'da 1998 kişi (% 3), 1989'da 2872 kişi (% 5,2), 2002'de 2236 kişi (% 3,4). 5 köyde – Sixisdziri (Cömberli), Msxaldidi (Sxeldi), Muxran, Codoret, Daha köylerinde Karapapaklar da meskundurlar.
## • AĞAİANİ köyü – Adıgözeloğullar yahut Hasanallar derler. Bu deyim Karabağlı Mirze Adıgözel Bey'in “Karabağname” salnamesindeki: “Bu zaman Ağa Mehemmed Şah Şuşa kalesinin üstüne gelip muhasaraya aldı. Él ve cemaat ile göçüp Gürcistan vilayetine pena apardık. O zaman merhum vali Iraklı Han bizlere hürmet etti, Sarı kilse adlı yerleri kışlak ve ekin için bizlere verdi” – kayıtlarını hatırlatır. Nüfusu: 2002'de 1716 kişi (bunun yaklaşık 1500 kişiden çoğu Gürcü, 200 kişiye kadarı Azeri-Karapapak).
## • AGARAKİ köyü – Trialet sıra dağlarının doğu yamaçlarında, Tiflis'ten 8 km batıda. Nüfusu: 2002'de 141 kişi (bunun 78'i Azeri). Ünlü kişileri: saz çalan Ağeli vb.
## • CODORET köyü – Trialet dağları silsilesinin doğu eteğinde, ilçe merkezinden 30 km doğu-kuzey semttedir. Nüfusu: 1926'da 28 ailede 101 kişi; 2002'de 80 ailede 352 kişi (280 Azeri, 72 Gürcü). Okul Gürcücedir.
## • MSXALDİDİ köyü – Sxeldi veya Sxaltı derler. Trialet sıra dağlarının doğu yamaçlarındadır, rakımı 1140 m, Tiflis'ten 21 km batıda. Nüfusu: 1926'da 22 ailede 133 kişi; 2002'nin sorgusunca, hepsi Azeri olmakla 90 ailede 472 kişi (221 bay, 251 bayan). Okul Gürcü dilindedir. Ünlü kişileri: Kahraman kişi, Hacı Mehemmedeli, Gürcistan Parlamentosu üyesi olmuş İsak Novruzov vb.
## • MUXRAN köyü – Bir adı da Mollalar'dır. Muxran çökeğinde, Ksan çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 23 km kuzeyde. Muxran kalesi, Knyaz Muxran'ın 1733'ten kalma imareti mimarlık örneği gibi korunur. Gürcüler ve Azeriler yaşarlar. Okul Gürcü dilindedir. Ünlü kişileri: Kara Molla, Hüseynalı Molla, Nağı Molla vb.
## • SİXİZDZİRİ (ÇEMBERLİ) köyü – Sixisdziri kale dibi, kale altı anlamına gelir. Çemberli veya Karahasanlı (Karasanlı) denir. Muxran çökeğinde, Ksan çayının sol kıyısında, ilçe merkezinden 21 km doğuda, Tiflis–Gori otoyolunun kenarında. Nüfusu: 1926'da 24 ailede 117 kişi; 2002'de 1635 kişi (% 61 – 997 kişi Azeri, % 35 – 638 kişi Gürcü). Okul Gürcücedir (350 öğrenci). Ünlü kişileri: aksakallar Kara Hasan, Çember Memmed, şair Eli Çemberli, toplumsalcılar Novruz Babayev, “Gürcistan Menim Vetenimdir” cemiyetinin başkanı Eli Babayev, Adilpaşa Rüstemoğlu, Dünyamalı Abdiyev, İbrahim Kasımov, Novruz Memmedov, İlyas Memmedov, Camal Eliyev, Teymur Eliyev, eğitimci Şıxı Kazımoğlu, hukukçular Tacir Memmedov, Yakup Memmedov vb.
• TELOVAN köyü – Gürcülerin yanı sıra, az sayıda Azeri de meskundur.
### • • • •
03##### Resmi İstatistik Aynasında
• Gürcistan Nüfusunun 2002 Yılı Ulusal Genel Nüfus Sayımının Esas Sonuçları, 3 ciltte, Gürcistan Devlet İstatistik Dairesi, Tiflis, 2003, Gürcü dilindeMACMUALARININ MATERYALLERİ ESASINDA Gürcistan'da Karapapakların toplu yaşayan ilçelerin arazi, nüfus göstergeleri:
İlçeler
Yüzölçümü(km²)
Nüfusu(kişi)
Ülkeoranında
Marneuli ilçesiKardabani ilçesiBolnisi ilçesiDmanisi ilçesi
9351.304,18041.198,8
124.332115.14081.92052.208
% 2,7% 2,6% 1,7% 0,6
2002 yılı için Karapapakların sayısı aşağıdaki rakamlarla ifadelenir: • Diyarlar üzere:
| • Kvemo (aşağı) Kartlı | 224.606 | % 45,1 |
| • Kaxet | 40.036 | % 9,8 |
| • Şida (iç) Kartlı | 5.768 | % 1,8 |
| • Msxeta-Mtianeti | 2.248 | % 1,8 |
| • Acaristan muhtariyeti | 542 | % 0,1 |
| • İmereti | 274 | % 0,1 |
| • Samegrelo-Zemosvaneti | 142 | % 0,1 |
| • Guria | 91 | % 0,1 |
| • Samsxe-Cavaxeti | 59 | % 0,1 |
| • Raca-Leçxumi | 47 | % 0,1 |
| • Abaza muhtariyeti | 6 | % 0,3 |
• İlçeler üzere:
| • Marneuli ilçesi | 98.245 | % 83,1 |
| • Kardabani ilçesi | 49.993 | % 43,7 |
| • Bolnisi ilçesi | 49.026 | % 65,9 |
| • Sagareco ilçesi | 18.907 | % 31,9 |
| • Dmanisi ilçesi | 18.716 | % 66,8 |
| • Lagodexi ilçesi | 11.392 | % 22,3 |
| • Telavi ilçesi | 8.373 | % 11,9 |
| • Kaspi ilçesi | 3.962 | % 7,6 |
| • Msxeta ilçesi | 2.236 | % 3,5 |
| • Zalga ilçesi | 1.992 | % 9,5 |
| • Tetricğaro ilçesi | 1.641 | % 6,8 |
| • Kareli ilçesi | 1.183 | % 2,3 |
| • Dedopliscğaro ilçesi | 1.019 | % 3,3 |
| • Gori ilçesi | 607 | % 0,4 |
| • Axmeta ilçesi | 152 | % 0,4 |
| • Xelvaçauri ilçesi | 151 | % 0,2 |
| • Signağ ilçesi | 118 | % 0,3 |
• Ülke çaplı şehirlerde:
• Tiflis
13.751
• Rustavi
4.993
• Batumi
301
• Kutaisi
132
• Poti
43
• İlçe çaplı şehirlerde:
• Marneuli
17.875
• Kardabani
7.176
• Dmanisi
308
• Bolnisi
10
### • Köyler üzere (nüfusun sayı çokluğuyla düzülür):
Sadaxlı
9.486
Karacalar (Telav)
8.270
Kızılhacılı
7.124
Faxralı
6.891
Bolnis-Kepenekçi
6.766
Lembeli
6.254
Nazarlı
5.808
Soğanlık–Ponicala
5.698
Kosalı (Karayazı)
5.612
Alget (Görarxı)
5.017
Arıxlı
4.876
Ağtehle
4.229
Karacalar (Karayazı)
4.141
Kaçağan
3.974
Darbaz
3.743
Sabirkend
3.713
Tüller
3.698
Kabal
3.654
Sertcala-Muğanlı
3.558
Keşeli (Kür üstü)
3.322
Candar (Karayazı)
3.118
Keşeli (Karaçöp)
2.983
Karatehle
2.936
Kasımlı
2.921
Ağemmedli
2.867
Saraclı
2.841
Gencele
2.745
Yırğançay
2.678
Karacalar (Kabal)
2.576
Uzuntala
2.333
Vaxtangis
2.332
Kölagir
2.319
Tezekend (Görarxı)
2.230
Zol-Güvec
2.183
Ezizkend
2.170
Tezekend (Karayazı)
1.856
Yor-Muğanlı
1.830
Kaş-Muğanlı
1.815
Demye-Görarxı
1.815
Şülever
1.787
Aşağı Saral
1.745
İmirhasan
1.717
Kürtler
1.711
Yukarı Kullar
1.704
Tekeli
1.682
Birlik
1.655
Koçulu
1.623
Birinci-Kosalı
1.622
Hamamlı
1.596
İkinci-Kosalı
1.587
Lecbedin
1.538
Daştepe
1.462
İmir
1.445
Kepenekçi
1.383
Düzeyrem
1.323
Kırıxlı
1.262
Baydar
1.236
Bala Muğanlı
1.205
Deller-Müşeven
1.194
Mollaoğlu
1.180
Ayorta
1.174
Kalinin
1.156
Kirec-Muğanlı
1.155
Yukarı Saral
1.135
Kazlar
1.134
Araplı
1.118
Yukarı Karabulak
1.114
Kösalar
1.056
Aşağı Koşaise
1.053
İlmezli
1.033
Axalşen
1.030
Ferma
909
Memişli
908
Yukarı Oruzman
901
Xidisğuri-Köprükulağı
899
Daşdıoğullar
893
Paldı (Baldoy)
874
Ulaşlı
859
Hasanhocalı
846
Abdallı
829
Axlı-Leleli
805
Ercivan-Sarvan
794
Kızılkilse
774
Bezekli
763
Axlı-Mahmudlu
758
Hacıisaköy
750
Sop
746
Seferli
738
Musoprian
724
Kamerli
713
Mamey–Kirovka
706
Arxilosğali
700
Aşağı Gülever
698
Sakadakiano-Tatuşağı
678
Aşağı Oruzman
660
Karabağlı–Cicmatian
643
Geyliyen
640
Aşağı Kullar
628
İnceoğlu
618
Tecis
607
Yukarı Koşaise
604
Ambarovka
559
Ceferli
541
Tedosminda
541
Mığırlı
530
Seyidhocalı
527
Yukarı Gülever
522
Sarallar
501
Yagublu
498
Yenikend-Kayakocalı
492
Beyterefçi
483
Kirovis
481
Şindiler
467
Dunus
454
Kuşçu
452
Arakol
450
Hancığazlı
436
Burma-Tezekend
433
Armudlu–Pantian
410
Baytallı
400
Kazret
400
Agara
400
Bala Beyler
395
Gödekdağ
362
Samsevris-Şemşiöyü
361
Demirli
359
Kamışlı
355
Dağ Kızılhacılı
341
Şahmarlı
341
Aşağı Karabulak
333
Tamaris (kasaba)
330
Deller (Dağ)
313
Poladaur
311
Cengiler
300
Vazian
296
Çölian-Kızılhacılı
295
Levitana (Zezman)
290
Berteker
289
Hallavar
288
Esmeler
286
Vake
285
Codoret
280
Lök-Candar
258
Karadaş
249
Sugala
243
Karatikan
240
Ormeşen
206
Böyük Beyler
200
Burma
200
Kombor
200
Şıxlı
193
Molla-Ehmedli
192
Siskala
181
Xutor-Lecbedin
177
Xocornu
176
Engrevan
162
Seneb
157
Ağkula
150
Kipircik
140
Namtvrian
137
Hüseynkend
135
Nörgüğ
124
Şahbuzlu
120
Çopurallar
108
Saca
106
Ambartepe
106
Memişler
102
Ağalar
100
Tamaris
100
Kasriscğali
100
Leninovka
100
Kvenatkosa
100
Telovan
100
Salammelik
98
Napilnar (Nebiller)
86
Agarak
78
Axalkalak
74
Gödekler
73
Muxran
70
Budyonovka
55
Kaloubani
55
Köhne-Vecis
54
Boğazkesen-Tğispiri
53
Balıc
50
Bala Darbaz
40
Samğeret
40
Axalsopeli–Tezekend
37
Livad
33
Daha
30
Soğutlu
27
Cızgar–Cincğar
20
Sakire
19
Gora
19
Azeri-Karapapak Türkleri Gürcistan arazisinde toplam 284.761 kişi (141.237 bay, 143.524 bayan) gösterilir ki, bu da genel nüfusun yüzde 6,5'i demektir. Not: Resmi bilgi kitabında Gürcistan'da Müslümanların sayısının 433.784 kişi olduğu bildirilir. Resmi istatistik bilgiden farklı olarak, GÜRCİSTAN'DA AZERİ-KARAPAPAKLARIN SAYISI 500.000 (YARIM MİLYON) KİŞİ HESAP EDİLİR.Hatırlatalım ki, 1991'den sonra, başka deyişle, Gürcistan'ın bağımsızlığı devrinde Azerilerin sayısında 22.795 kişi azalma olmuştur. Artım – 6.322 kişi Marneuli ilçesinde, 3.103 kişi Sagareco ilçesinde (Karaçöp'te), 1.212 kişi Kardabani ilçesinde, 289 kişi Zalga ilçesinde; azalım – 14.391 kişi Dmanisi ilçesinde, 6.583 kişi Rustavi şehrinde, 4.782 kişi Bolnis ilçesinde, 3.249 kişi Tiflis şehrinde, 1.090 kişi Kaspi ilçesinde sergilenmişti.
### Resmi istatistiğe göre, önemli bir nüans açıklanmaktadır:
### HALİ-HAZIRDA GÜRCİSTAN'DA AZERİ-KARAPAPAKLAR SAYI İTİBARİYLA GÜRCÜLERDEN SONRA İKİNCİ, GAYRİ-GÜRCÜLER ARASINDA BİRİNCİ YERİ TUTURLAR.
Dil bilmek açısından ilginç hususlar açıklanır. Soydaşlarımızın 283.414 kişisi, yani yüzde 99,5'i kendi anadilinde konuşur, 43.024 kişi Gürcü dilini, 75.207 kişi Rus dilini serbest bilir.Karapapakların köy nüfusu üzere oranı daha yüksektir.
### Önemli bir olguyu vurgulamakta fayda var: Gürcistan'da nüfusunun çokluğu bakımından en büyük köy Sadaxlı köyüdür – burada 9.486 kişi meskundur. Bu açıdan ikinci yerde Msxeta ilçesinin Diğom köyü (8.746 kişi), üçüncü yerde yene de Azeriler yaşayan Telav-Karacala köyü (8.270 kişi) durur. Kızılhacılı, Faxralı, Bolnis-Kepenekçi, Lembeli, Nazarlı, Soğanlık-Ponicala, Kosalı (Karayazı), Alget köyleri de nüfusu 5.000 kişiden fazla olan köyler safında öncül yer tutarlar.
### Rakımı bakımından en aşağı köylerimiz Nazarlı (280 m), Kosalı (280 m), Kireç-Muğanlı (280 m), Hancığazlı (285 m); en yüksek köylerimiz Gödekler (1820 m), Tecis (1740), Yırğançay (1660 m) köylerimizdir.
### ------ • ------ •